Darwin leeft, al is hij dood

Charles Darwin (1809- 1882) is 150 jaar na zijn revolutionaire boek Origin of Species nog altijd omstreden. Zijn evolutieleer blijft de geest prikkelen. Wetenschappers en anderen schrijven hem de komende tijd een brief die wekelijks in Kennis zal worden afgedrukt én online te lezen is.

Het portret van Charles Darwin sierde onlangs de omslagen van Nature, Science, Bionieuws, Scientific American, De Groene Amsterdammer, BBC History en vele andere tijdschriften. Het is daarmee voor de aandachtige kioskbezoeker duidelijk: 2009 is het Darwinjaar. Op 12 februari 1809 werd Darwin geboren, en volgende week vieren we dus zijn tweehonderdste verjaardag. Op 24 november 1859 rolde zijn beroemde boek On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life, kortweg de Origin, van de persen. Dat is dit jaar 150 jaar geleden. Een dubbele reden dus voor het vieren van een feestje. Dat gebeurt dan ook: tijdens het Darwinjaar 2009 wordt in de vorm van tentoonstellingen, lezingen, debatten, conferenties en publicaties aandacht gevraagd voor Darwin en zijn gedachtengoed. Voor een overzicht kan men terecht op de website www.darwinjaar2009.nl .

Charles Darwin werd in 1809 geboren in het gezin van een bazige en obese dorpsdokter, en bracht zijn jeugd gedeeltelijk door in aristocratische ledigheid: jagen, vissen, veel op bezoek bij vrienden en familieleden; de school bungelde er maar een beetje bij. Een studie medicijnen in Edinburgh draaide al snel op niets uit. De vervolgens aangevangen studie theologie in Cambridge resulteerde weliswaar in een kandidaatsbul, maar Charles wist dat hij niet voor het predikantendom in de wieg was gelegd. De reis om de wereld met de Beagle, waaraan de zoekende twintiger dankzij goede contacten kon deelnemen, was in meerdere opzichten verhelderend. Voor Darwin ook omdat hij zichzelf tijdens die reis leerde kennen: hij was naturalist!

Charles Darwin was voor onze begrippen een vreemde man, een hypochonder en bovendien lichtelijk mensenschuw. Na terugkomst in Engeland in 1836 raakte zijn gezondheid al snel in het slop. Hij trouwde in 1839, en vanaf 1842 woonde hij in een buitenhuis in het dorpje Downe, niet ver van Londen. Met zijn liefhebbende Emma (een telg uit het Wedgwoodgeslacht), zijn kinderen en wat personeel leidde hij daar tot zijn dood in 1882 een teruggetrokken leven. Af en toe ontving hij een gast, soms met een zucht. Sporadisch begaf hij zich naar Londen voor een bijeenkomst.

Maar ondanks dat kluizenaarsbestaan in Down House bezat Darwin een kolossaal netwerk. Alle contacten gingen per brief. Dat kon destijds ook niet anders: er was nog geen telegraaf, telefoon, internet of e-mail, laat staan msn of andere vluchtige media. Gelukkig maar, want dankzij dit gebrek aan moderne communicatiemiddelen hebben we tegenwoordig de beschikking over een nalatenschap van maar liefst 14.500 brieven.

Alles bewaard
Darwin heeft gecorrespondeerd met ruwweg tweeduizend personen. Vaak eenmalig, soms zeer intensief en langdurig. Waar we nu ook enorm van profiteren, is dat Darwin niets weggooide. Letterlijk alles werd bewaard – tot de schijnbaar onzinnigste briefjes, boodschappenlijstjes en kattenbelletjes. Een eigenaardig lijstje met voor- en nadelen van de huwelijkse staat, gekrabbeld achter op een brief, is daarvan een prachtig voorbeeld. Het was een soort ‘schriftelijk denken’ van de jonge Darwin; en uiteindelijk besloot hij toch maar te trouwen. Wij zouden zo’n genant lijstje daarna in de haard gooien, maar Darwin bewaarde alles – alsof hij toen al voorzag dat de wetenschapshistorici er twee eeuwen later dankbaar gebruik van zouden maken.

Dankzij het internet hebben we twee rijke bronnen voor Darwins werk binnen handbereik. In de eerste plaats is er de website http://darwin-online.org.uk, waarop zijn boeken, manuscripten, aantekeningen en andere voortbrengselen zijn te vinden, dikwijls in facsimile. Van de eerste zes drukken van de Origin, zijn andere boeken, de scheepsjournalen van de reis met de Beagle, aantekeningenboekjes, tot en met een lijstje van spulletjes die hij tijdens een week naar een kuuroord wenste mee te nemen: haarlotion, ruwe handdoeken, een nagelborstel, potloden, scharen, een reservehorloge, een fles wijn en sigaren.

Daarnaast is er de brievensite http://www.darwinproject.ac.uk, waarop zo veel als mogelijk de 14.500 brieven staan weergegeven. Op deze rijke site openbaart zich vrijwel de complete 19de-eeuwse wetenschappelijke wereld in de vorm van brieven, van of over Darwin. Er staan enkele tientallen Nederlanders op de lijst van betrokkenen (zoekterm bij nationality: ‘Dutch’), waarvan er veertien ook werkelijk met Darwin correspondeerden.

Brievenschrijvers
De toekomstige reeks Volkskrant-brievenschrijvers schaart zich in het illustere gezelschap van J.C. Costerus, N.D. Doedes, F.C. Donders, Pieter Harting, Hermanus Hartogh Heijs van Zouteveen, F.A. von Hartsen (‘Mit Bedauern habe ich vernommen dass der Zustand Ihrer Gesundheit nicht ganz befriedigend ist.’), J.N. Hegt, P.P.C. Hoek, A.A.W. Hubrecht, J.A.W. Moleschott, J.G.F. Riedel, C.H. Thiebout, Hugo de Vries en T.C. Winkler (die in 1860 de eerste Nederlandse vertaling van de Origin maakte).

Overigens hebben de meesten hooguit een handvol brieven met Darwin gewisseld; alleen Donders, Hartogh Heijs van Zouteveen en Hugo de Vries correspondeerden wat regelmatiger. Het is jammer dat de website nog niet zover is ontwikkeld dat de brieven – behalve die van Von Hartsen – er ook in facsimile of transcriptie op te vinden zijn. Nog even geduld dus.

De vele bronnen geven een goed inzicht in persoon en werk van Darwin. Zijn naam is niet alleen bijna een synoniem voor het begrip ‘evolutie’, maar ook staat de naam Darwin nog steeds garant voor felle controverses. Waarschijnlijk is er geen andere wetenschapper die zo veel overhoop heeft gehaald en nog altijd haalt – ook anderhalve eeuw na publicatie van de Origin.

Er is weinig controverse rond het werk van Copernicus, Galilei, Linnaeus, Newton, Watt, Edison, Einstein en Watson & Crick, ook al zijn sommige van hun ideeën door de tijd en de wetenschap ingehaald. Bij Darwin ligt dat anders.

Behalve dat Darwin een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan de geologie en de biologie, grijpt het darwinisme ook aan op andere terreinen: de evolutionaire geneeskunde en psychologie, de sociologie en zelfs de economie en de politiek. Bovendien kent zijn werk ook een filosofische grondslag. Het darwinisme vertelt ons niet alleen waar de planten en dieren vandaan komen, het geeft ook een filosofische basis aan ons wereldbeeld, een basis die sterk afwijkt van alle tot dan toe gangbare ideeën. Dat was de brievenschrijvers ook wel duidelijk.

Wanneer iemand destijds dacht dat Mr. Darwin iets zou kunnen verhelderen of uitleggen, een advies geven of wanneer men iets wilde vragen, schreef men hem een brief. Darwin is weliswaar dood, maar vragen en opmerkingen blijven in onze geest opkomen. En omdat brieven zo’n prachtig medium vormen, lijkt het een goede gedachte om er in het huidige e-mailtijdperk nog even mee door te gaan.

Enkele tientallen wetenschappers en denkers werd en wordt gevraagd om een brief aan Darwin te sturen, met vragen, ideeën, opmerkingen, commentaar of kritiek. Elke week publiceert de krant in Kennis zo’n brief, en later in het Darwinjaar 2009 zullen ze worden gebundeld tot een boek. Het idee van de brieven levert en passant een paar mooie paradoxen op. Brieven in het digitale tijdperk. Brieven aan een dode.

De briefschrijvers – we beginnen vandaag met iemand die dat in de gaten heeft en er zijn bevreemding over uitspreekt – wenden zich tot een persoon die intussen 127 jaar dood is. Toch schrijven ze vol goede moed aan de ‘Geachte heer Darwin’. Conclusie: Darwin is dood, leve Darwin!

Jelle Reumer is directeur van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam en bijzonder hoogleraar vertebratenpaleontologie aan de Universiteit Utrecht