Euthanasie is voor arts noch patiënt een morele plicht. Dat is net zo geruststellend als de wetenschap dat euthanasie in het uiterste geval mogelijk is, schrijft Aleid Truijens.

Afgelopen zaterdag schreef ik een column in de Volkskrant waarin ik begrip toonde voor artsen die problemen hebben met actieve levensbeëindiging. Tot mijn verbazing lazen sommigen hierin iets anders dan ik geschreven heb. Zoals cardioloog René Dijkgraaf, die in een ingezonden brief (2 augustus) vond dat ik, door palliatieve sedatie (pijnbestrijding en slaapmiddelen) te noemen als alternatief voor actieve euthanasie, deed 'alsof euthanasie lichtelijk misdadig en meestal onnodig is'. Dat heb ik niet gezegd, en dat vind ik ook niet.

Ik opperde dat patiënten wel moeten weten dat sterven zonder ondraaglijk lijden ook op deze manier kan. Veel stervenden kiezen dan toch liever voor een dood in de armen van sister Morphine. Zoals mijn vader, zijn hele leven lang een geheide voorstander van euthanasie en in het bezit van een euthanasieverklaring. Toen het erop aankwam, wilde hij tot zijn laatste snik leven en praten. Alleen die benauwdheid, die moest weg.

Dijkgraaf noemt palliatieve sedatie een 'christenfundamentalistische schaamlap voor euthanasie'. Dat begrijp ik, christelijk noch fundamentalistisch, nu weer niet. Euthanasie was toch bedoeld om ondraaglijk en uitzichtloos lijden van opgegeven patiënten te voorkomen? Als sedatie dat effect ook heeft, en een belastende handeling voor patiënt, familie en arts voorkomt, wat kan er dan op tegen zijn?

Luier
Dijkgraaf schrijft: 'Ik wil niet 'palliatief gesedeerd, voorzien van een blaaskatheter en een luier, wegteren onder de ogen van mijn vrouw en kinderen.' Ik kijk daar, eerlijk gezegd, ook niet naar uit. Maar ik hoop dat de mijnen tegen die tijd óók van mij houden en mij steunen als ik een luier om heb. Zo niet, ja, dan wil ik misschien wel eerder dood.

De bijna spreekwoordelijke luier figureert ook altijd in de geschriften van de NVVE, en dan zijn het demente bejaarden die hem om hebben. De luier is het ultieme schrikbeeld, het symbool van onwaardigheid. Maar mensen met een luier, die niet weten welke dag het is en denken dat de dokter hun zoon is, zijn niet onwaardig. Niemand mag hun leven als zinloos bestempelen. Als waardigheid afhangt van een luier, is zij niks waard.

Ik ben geen tegenstander van euthanasie, maar het monopoliseren, door felle voorstanders, van termen als 'waardig' en de 'goede' en 'zachte' dood stuit mij tegen de borst. Is de natuurlijke dood een zwaktebod, weinig stoer en wilskrachtig? Er nadert een golf van dementiepatiënten en de kosten lopen uit de hand. De dood is verreweg de goedkoopste oplossing. Het gevaar dreigt dat we mensen die de rit uitzitten gaan beschouwen als lafaards die hun ellende - en die van hun familie - vóór hadden kunnen zijn. Zouden zoveel mensen liever dood willen dan in een verpleegtehuis te wonen, als we zulke oorden aangenamer wisten te maken?

Met een luier om en met een haperend verstand ben je niet per se depressief. In de vier jaar dat ik wekelijks rondliep op de gesloten afdelingen waar mijn moeder woonde, zag ik daar vrolijke types en chagrijnen, net als in het normale leven. De bezoekers maakten vaak wél een gedeprimeerde indruk. De meeste bewoners kregen trouwens zelden bezoek van hun kinderen.

Ook Dick Swaab las iets in mijn column wat er niet stond. Tenminste, ik denk dat hij mij bedoelde, toen het in Zomergasten zondag over euthanasie ging. Hij had het over 'een mevrouw in de Volkskrant van zaterdag'. Deze mevrouw zou niet begrijpen dat euthanasie bij dementerenden wel degelijk mogelijk was. Ik bedoelde, en dat schreef ik ook, dat het mij onmogelijk lijkt om te oordelen over het (on)geluk van je toekomstige demente zelf. En 'afspraak is afspraak' is al helemaal ondenkbaar. Swaab las misschien over het bijzinnetje 'tenzij door zelfdoding' heen. Net als Swaab weet ik dat de wet een kleine ruimte biedt voor beginnend dementerenden: hulp bij zelfdoding is mogelijk als de dementerende nog wel wilsbekwaam is. Alleen: vind maar eens een arts die daartoe bereid is. Driekwart van de artsen voelt er niets voor.

Het lukt mij niet om euthanasie, zoals Dijkgraaf doet, te zien als 'een behandeling voor onnodig lijden', waarvan de arts zich niet mag 'afmaken'. Dat euthanasie voor arts noch patiënt een morele plicht is, vind ik net zo geruststellend als de wetenschap dat euthanasie in het uiterste geval mogelijk is. 

^{Aleid Truijens}