Bij voorbaat schuldig verklaard

De 17-jarige Aatifa hield van haar moeder, maar toch wurgde ze haar met een sjaal, oordeelde de rechter. Twee jaar later zit ze nog altijd achter de tralies.

Wie Aatifa ziet, kan in haar nauwelijks een moordenares zien. Het ranke meisje oogt breekbaar als een twijgje, ze fluistert als ze praat en verstopt haar gezicht achter een rode hoofddoek.

Of Aatifa de moord echt pleegde en 10 jaar celstraf verdiende, weet niemand zeker: een advocaat was niet bij haar rechtszaak aanwezig, de rechter en aanklager waren mullah’s – geestelijken – die nooit een juridische studie hadden gevolgd of een wetboek gelezen.

‘Ik heb het niet gedaan. Mijn vader en zwager hebben mijn moeder vermoord’, zegt Aatifa zachtjes, terwijl een bewaakster met een knuppel meeluistert. Het meisje is naar eigen zeggen door de beide mannen onder druk gezet om de moord te bekennen. ‘Anders zou mij ook iets ergs overkomen.’

In de vrouwengevangenis van Kabul is het niet moeilijk om meisjes en vrouwen te vinden bij wie familievetes eindigden in gevangenschap van de dames. Ongeacht of ze schuldig zijn of niet, hun rechtszaak verliep dubieus, vertellen ze zonder uitzondering.

In het door oorlog verscheurde Afghanistan is een groot gebrek aan politie, aanklagers, advocaten en onafhankelijke rechters. Mensenrechtenorganisaties vrezen dat honderden Afghanen onterecht in de gevangenis zitten. Corruptie en omkoping tijdens rechtszaken zijn eerder regel dan uitzondering.

‘Wie geld of politieke macht bezit, kan onder moord uitkomen en gevangenisstraf vermijden’, stelt de Afghaanse mensenrechtencommissie AIHRC. ‘Een onschuldige, maar ongehoorzame vrouw of man laten opsluiten voor een vergrijp dat deze niet pleegde, is eveneens mogelijk voor iemand met de juiste contacten en een zak vol dollars’, zegt een lokale advocaat.

Nog een probleem: de professionele kennis bij Afghaanse juristen schiet ernstig tekort. ‘Tot 70 procent van de rechters en aanklagers hebben nooit rechten gestudeerd, maar alleen de koranschool afgemaakt’, zegt Rohullah Qarizada van de Afghaanse advocatenvereniging AIBA. ‘Functies worden in Afghanistan toebedeeld aan vrienden, niet aan degene met de juiste professionele kennis.’ Zo kan het gebeuren dat iemand met alleen lagere school rechter is.

Het gevolg is een bizar rechtssysteem, waarin schuld en onschuld rekbare begrippen zijn. ‘Buiten de gevangenis zul je vermoedelijk meer criminelen vinden dan binnen’, zegt een advocaat.

Veroordeelde mannen in de centrale gevangenis van Kabul klagen volop over oneerlijke processen, het ontbreken van advocaten en onduidelijkheid over de straf. Sommige mannen zijn vrijgesproken, zeggen ze op een veldje waar ze gelucht worden, en toch zitten ze nog steeds in de cel.

Maar vooral meisjes en vrouwen zijn het slachtoffer. ‘De meesten die vastzitten voor moord zijn er vermoedelijk ingeluisd’, aldus de Amerikaanse Esther Hyneman van Women for Afghan Women. ‘Rechters en advocaten nemen smeergeld aan van boze familieleden.’

Bij Fatima (30) ging het net zo, zegt ze zelf. Met een lege blik vertelt ze hoe haar zwager haar echtgenoot vermoordde na een hoog opgelopen ruzie. De familie nam de zwager in bescherming, pleitte hem vrij en bedacht een plan voor de kersverse weduwe. Fatima zou met haar zwager trouwen, want een vrouw alleen, dat is ongehoord in Afghanistan.

Toen Fatima weigerde, werd zij beschuldigd van de moord op haar echtgenoot. ‘Mijn zwagers hebben mij net zo lang geslagen tot ik een bekentenis tekende’, zegt Fatima in de gespreksruimte van de vrouwengevangenis in Kabul. Verlegen schuift ze haar gebloemde sluier voor haar mond. ‘Een advocaat heb ik niet gehad.’ Toen ze de rechter vertelde over haar gedwongen bekentenis, ‘luisterde hij niet’. Fatima kreeg 15 jaar cel.

Wie denkt dat het wel meevalt, zal huiveren bij het recente rapport van mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch (HRW), waarin alarm wordt geslagen over het gebrek aan toegang voor vrouwen tot het rechtssysteem.

‘Meer dan de helft van de vrouwen en meisjes in detentie zit vast voor morele misdaden, zoals overspel of het weglopen van huis (5 tot 15 jaar cel), terwijl dit geen misdaad is volgens de Afghaanse wet of de shariawetgeving’, staat in het HRW-rapport.

Een meisje dat aangifte doet of tegen wie een aanklacht loopt, wordt vaak ‘bij voorbaat schuldig’ geacht. De autoriteiten doen weinig of niets om vrouwen te beschermen, omdat politie en rechters geweld tegen vrouwen legitiem vinden, stelt HRW.

Juristen die hervorming van het juridisch stelsel bepleiten, stuiten op weerstand. Het verhaal dat advocaat Ali Qeiam in Kabul vertelt, is exemplarisch, vindt advocatenvereniging AIBA. Hij ontving doodsbedreigingen en werd gevangen gezet toen hij de onschuld wilde aantonen van een man die 8 jaar in de cel zit. Deze man is veroordeeld voor de moord op een meisje dat ‘aantoonbaar nog leeft’.