Georgië kiest voor wanhoopsoffensief

Hoewel de Georgische bestorming van zijn afvallige provincie Zuid-Ossetië is omhuld door een waas van retoriek en oorlogspropaganda, kan één ding met zekerheid worden vastgesteld....

Saakasjvili, de held van Georgiës democratische straatrevolutie in 2003, heeft altijd gezworen dat hij de twee gebieden die Georgië begin jaren negentig ‘verloor’ in bloedige burgeroorlogen, zou terugbrengen onder nationaal gezag. Ondanks ettelijke bezweringen aan zijn westerse bondgenoten dat hij dit doel alleen via vreedzame middelen zou nastreven, begonnen Georgische troepen donderdagnacht een grootscheeps offensief om ‘de constitutionele orde’ in Zuid-Ossetië te herstellen.

Een paar uur daarvoor had Saa-kasjvili in een dramatische tv-rede nog een eenzijdig staakt-het-vuren afgekondigd, na een nacht en een dag van hevige wederzijdse artilleriebeschietingen waarbij aan beide zijden doden vielen en aan Zuid-Ossetische kant tientallen gewonden, onder wie burgers.

Beschermheer
De afgelopen week beschuldigde hij Zuid-Ossetië en Rusland, dat in het gebied vredestroepen heeft gestationeerd maar tegelijk optreedt als beschermheer van Georgiës separatistische gebieden, ervan een oorlog uit te lokken door Georgische stellingen te blijven beschieten. Dit is officieel ook de reden waarom donderdagnacht en vrijdag de ‘bevrijding’ van Zuid-Ossetië is begonnen.

Hoe gaat zo’n bevrijding in zijn werk? Zuid-Ossetië is een gebied anderhalf keer zo groot als Luxemburg, dat in het noorden grenst aan de Russische republiek Noord-Ossetië. De burgeroorlog die er in 1991-1992 woedde, leverde geen helder afgebakende grenzen op. Sommige dorpen in het gebied staan al sinds jaar en dag onder Georgische controle, andere dorpen, met als middelpunt de ‘hoofdstad’ Tschinvali, horen Zuid-Ossetië toe.

Die hoofdstad ligt in een dal, sommige van de Georgische stellingen staan in de heuvels daaromheen – een goed uitgangspunt voor beschietingen. Denk aan Sarajevo, de hoofdstad van Bosnië. Georgië zegt er alles aan te doen burgerslachtoffers te vermijden, maar die ambitie laat zich slecht verenigen met hevig kanonvuur op de stad. De Georgische aanval en het Russische antwoord daarop vormen de meest dramatische ontwikkeling in het gebied sinds de burgeroorlogen van begin jaren negentig.

Hoe?
Hoe heeft het zover kunnen komen? Waarom dringt zich op de openingsdag van de Olympische Spelen een Kaukasische oorlog naar de voorpagina?

Georgië is de afgelopen jaren een speelbal geworden in een nieuwe machtsstrijd tussen Oost en West. Het gaat daarbij om de vraag of de opvolgerstaten van de Sovjet-Unie, ook als ze in Ruslands ‘achtertuin’ liggen, het recht hebben en krijgen zelf hun lotsbestemming te bepalen. Maar het gaat ook om toegang tot de energievoorraden van Centraal-Azië. Georgië is een cruciale schakel in de enige route van Kaspische energie die niet via Rusland naar het Westen loopt.

Al jaren zijn Rusland en Georgië verwikkeld in een politiek steekspel dat geregeld ontaardt in lelijke incidenten. Maar de verslechtering in de relaties kwam dit jaar in een stroomversnelling door twee externe ontwikkelingen: de unilaterale erkenning (zonder VN-toestemming) door veel westerse landen van een onafhankelijk Kosovo en de NAVO-discussie over toetreding van Oekraïne en Georgië.

Beide gebeurtenissen lijken voor Rusland aanleiding te zijn geweest om de banden met de twee separatistische gebieden verder aan te halen. Dit voorjaar gelastte president Poetin het aanknopen van ‘juridische relaties’ met Abchazië en Zuid-Ossetië – een vergaande stap die volgens Georgië neerkwam op de annexatie van twee Georgische provincies.

Landjepik
Rusland leek daarmee aan te sturen op een ouderwets geval van landjepik: het Westen doet wat het wil met Kosovo en Georgië, wij pikken twee graantjes mee in onze achtertuin. Zo zou Rusland zijn eigen bufferstaatjes creëren tegen de oprukkende NAVO. Het kwam ook goed uit, omdat Abchazië een belangrijke rol wordt toegedicht bij de aanvoer van bouwmaterialen voor het nabij gelegen Sotsji, waar in 2014 de Olympische Winterspelen worden gehouden.

Georgië zag met lede ogen de ‘annexatie’ van zijn gewesten aan, mobiliseerde westerse steun en lanceerde een spervuur van vredesvoorstellen. Maar deze waren – evenals een Duits plan voor deëscalatie – gedoemd te mislukken zolang Rusland er heil in zag de troebele status quo te bewaren. Daarbij stuurde Moskou extra ‘vredestroepen’ naar Abchazië en schoot het een Georgisch verkenningsvliegtuigje neer boven Abchazië.

De militaire actie tegen het militair zwakke Zuid-Ossetië heeft in deze context iets weg van een Georgisch wanhoopsoffensief: de calculatie dat Georgië de feiten op de grond kan veranderen door een snelle oorlog en tegelijk zijn westerse vrienden kan behouden door de schuld van de hele crisis in Russische schoenen te schuiven.

Als dit werkelijk de Georgische redenering is, kan worden geconcludeerd dat Saakasjvili in de Russische val is gelopen. Hij heeft zich laten verlokken tot een onbesuisde militaire actie met mogelijk vergaande gevolgen – in en buiten Georgië. Dat Saakasjvili tot onbesuisde acties in staat is, had hij in november vorig jaar al bewezen. Toen sloeg hij met geweld de vreedzame straatprotesten van de oppositie neer en haalde hij een kritische tv-zender uit de lucht.

Omdat er in de Kaukasus zoveel op het spel staat – behalve democratie ook energie – kwam hij er in het Westen mee weg door nieuwe verkiezingen uit te schrijven. Die verkiezingen stonden tot twee maal toe in het teken van de in deze regio gebruikelijke manipulatie, stemvervalsingen en ongeoorloofde staatsdruk op de kiezer, maar Saakasjvili kon rekenen op een overwegend gunstig oordeel van westerse verkiezingswaarnemers.

Dat de Georgische militaire actie van gisteren veel menselijk leed heeft veroorzaakt, staat buiten kijf. Of Georgië nu zijn toekomst als democratisch lichtpunt en aanstaand NAVO-lid heeft veiliggesteld, is zeer de vraag. Het hangt ervan af of de westerse belangen die in Georgië op het spel staan zwaarder wegen dan de risico’s die het klaarblijkelijk met zich meebrengt als Georgië definitief in het westerse kamp wordt verwelkomd.

Oorlog
Maar de belangrijkste vraag is nu hoe groot de politieke en militaire brokken zijn die vrijdag zijn gemaakt. Ruslands militaire antwoord heeft niet lang op zich laten wachten, beide landen verkeren feitelijk in staat van oorlog. Abchazië mobiliseert zijn troepen.

Heeft Georgië gisteren het lont in het Kaukasische kruitvat gestoken – met vergaande implicaties voor het Westen en Rusland – of kunnen de wedijverende grootmachten in dit gebied genoeg zelfbeheersing opbrengen om de schade te beperken? Die vraag wacht nog op antwoord.