Advocaten in China worden ‘bedreigd en geïntimideerd’

De Chinese regering mag graag verklaren dat problemen in het land ‘volgens de regels van de wet’ worden aangepakt. Maar de werkelijkheid is morsiger: de wet is vooral wat lokale partijfunctionarissen ervan maken....

Dat maakt de advocatuur in China een gevaarlijk beroepsgroep, onderstreept een rapport van Human Rights Watch dat deze week is uitgebracht. De internationale mensenrechtenorganisatie, die in China in de ban is gedaan, inventariseerde ter gelegenheid van de Olympische Spelen tegen welke problemen advocaten in hun dagelijks werk kunnen aanlopen.

Peking heeft beloofd dat het de mensenrechten met het oog op de spelen zou verbeteren, maar daarvan blijkt op dit gebied niets, aldus het rapport. ‘Chinese advocaten die zaken aannemen die door de regering als politiek gevoelig worden beschouwd, krijgen te maken met ernstige tegenwerking, variërend van lastig gevallen worden door de politie tot het intrekken van hun vergunning en geweld’.

Een typerend voorbeeld vond begin deze week plaats, toen de straffen – variërend van drie jaar tot levenslang – werden bekendgemaakt van de eerste dertig Tibetanen die berecht zijn voor hun aandeel in de rellen van maart in Lhasa. Een groep advocaten die had aangeboden hen te verdedigen, werd door de regering geweerd onder het mom dat het ‘geen gewone zaken waren, maar politiek gevoelige’. Ze werden bedreigd met straf en verlies van hun vergunning. De Tibetanen werden veroordeeld na geheime spoedprocessen.

De wijze waarop de autoriteiten advocaten intimideren, wordt met een reeks voorbeelden gestaafd in het rapport van Human Rights Watch. ‘De eerste waarschuwing is als iemand van het Judicieel Bureau opbelt en je uitnodigt voor een gesprekje’, zegt een advocaat in Shanghai. ‘Als je naar een kleine stad gaat om getuigen te horen en de politie volgt je de hele tijd, wat voor getuigenissen krijg je dan’, meldt een advocaat uit Peking.

‘Vergelding van de zijde van het lokale gezag vormt een groot gevaar. We lopen allemaal op dun ijs’, verklaart een andere Pekingse advocaat. ‘Ze willen dat ik met mijn hele familie uit Peking vertrek, dat ik mijn flat en mijn auto verkoop en ‘opdonder’, zoals ze het uitdrukten’, zegt Li Heping, een bekende mensenrechtenadvocaat die vorig jaar werd ontvoerd en mishandeld door een knokploeg.

‘U kunt me in elkaar slaan, maar doe het alstublieft niet in de rechtbank terwijl ik mijn beroep uitoefen’, schreef advocaat Wang Lin, nadat een gerechtsofficial in Tianjin hem vorig jaar had mishandeld.

De laatste paar jaar is het werkklimaat voor de advocatuur stap voor stap gevaarlijker geworden, verklaarden 53 Chinese advocaten eind 2006 in een open brief. Volgens hun is de praktijk rule of man in plaats van rule of law: partijbazen en hun relaties maken de dienst uit, wetten en regels worden naar eigen goeddunken toegepast.

Een gang naar de rechtbank om tegen dergelijk machtsmisbruik te procederen, heeft nog weinig zin, omdat rechters niet onafhankelijk zijn. China’s rechterlijke macht speelt vaak onder een hoedje met lokale partijfunctionarissen, de mensen door wie ze betaald wordt, zo blijkt uit het rapport. De eenvoudigste methode om de advocatuur onder controle te houden, is het vigerende vergunningensysteem. Elk jaar moet een Chinese advocaat de lokale overheid vragen om verlenging van zijn vergunning. Wie lastig is, kan zo aan de kant worden geschoven en zijn broodwinning kwijtraken.

De Chinese centrale regering erkent wel dat er problemen zijn met het rechtsysteem. Zowel president Hu Jintao als premier Wen Jiabao wijst er met enige regelmaat op dat ‘het naleven van de wet’ noodzakelijk is voor de controle van de macht en de door hen gepropageerde ‘harmonieuze samenleving’.

Binnen China’s juridische wereld lopen daarom tegenwoordig nieuwe trainingsprogramma’s voor rechters, officieren van justitie en advocaten, met het doel hun professionaliteit te vergroten. Veel rechters, vooral buiten de grote steden, weten weinig van de wet: het zijn ex-legerofficieren die zijn gerecruteerd op hun loyaliteit aan het partijgezag.

Ook Nederland draagt bij aan deze pogingen om de Chinese juridische sector te verbeteren. Maar, zoals een Chinese jurist die eerder dit jaar twee dagen werd ontvoerd door de geheime politie in Peking het uitdrukte: ‘De Partij heeft weinig belang in scheiding van de macht, in onafhankelijke rechtspraak. Oude gewoonten sterven maar langzaam’.