‘Hypotheekcrisis was roofpartij’

Herman Wijffels is bijna opgetogen over de crisis. 'Dit is het failliet van het Wall Street-kapitalisme.'

‘Het communisme is 20 jaar geleden aan zichzelf ten onder gegaan, en volgens mij gebeurt dat nu met het fundamentalistische kapitalisme’, zegt Wijffels (66), vertrekkend bewindvoerder bij de Wereldbank, ex-chef van de Rabobank, CDA-denker en formateur.

Hij waarschuwt al een paar jaar dat het financieel bestel op ‘bellenblazen’ begint te lijken. ‘De Amerikaanse financiële sector was dominant geworden over de reële economie. En dat hele bestel dondert nu gewoon in elkaar.’ Stemt hem dat tevreden? ‘Ja, in zekere zin wel. Want het was niet goed voor de wereld, en ook niet goed voor de gewone mensen.’

Alle remmen los
Sinds het kapitalisme zegevierde op het communisme, zegt Wijffels, ‘zijn alle remmen losgegaan’. ‘Dat heeft ruim baan gemaakt voor al die deregulering. Die lui op Wall Street voelden zich de koningen van het universum. Nu, je ziet wat daar van gekomen is. Eerlijk gezegd is die hele hypotheekcrisis één grote roofpartij geweest.’ 

Maar nu ziet Wijffels een keerpunt, een ommekeer ten goede. ‘Ik verwacht nu toch dat de neoconservatieve fase in de Amerikaanse samenleving en politiek gewoon voorbij is.’

Amerika begint zich eindelijk te oriënteren op de 21 ste eeuw, zegt Wijffels. Als een van de tekenen ziet hij de ‘enorme energie’ in de campagne van presidentskandidaat Barack Obama.

‘De keuze is tussen een 72-jarige soldaat die in heel zijn manier van denken eigenlijk een product is van de 20ste eeuw, en in dat soort categorieën oplossingen zoekt. Dat is eerder restauratie dan vernieuwing. En je hebt een veertiger die wel niet zoveel ervaring heeft, maar die wel rondloopt met ideeën die heel relevant zijn voor hoe de 21ste eeuw vorm moet krijgen.’

Oude centrum macht
Herman Wijffels (66) zetelt nog in het oude centrum van de macht: Washington. Hier vandaan verspreidde zijn buurman, het Internationaal Monetair Fonds, de vrije markt-ideologie over de wereld. Maar de financiële crisis betekent ‘het definitieve einde van de ‘Washington-consensus’, zegt hij. ‘We vertelden landen hoe ze het moesten doen, volgens het Amerikaanse model. Maar dat heeft nu sterk aan geloofwaardigheid ingeboekt.’

Wijffels is er niet rouwig om. Soms glundert hij zelfs: ‘We gaan naar een multipolaire wereldorde. Het is de opgave van de volgende president om Amerika daar een passende plaats in te geven. Een mooie speling van de geschiedenis: dat volgt onmiddellijk op een poging om een unipolaire wereldorde te vestigen. Er is precies het tegendeel uitgekomen. Prachtig!’

Denken Amerikanen wel zo?
‘We moeten deze wereld zo delen, dat we met elkaar overleven. En dat is een behoorlijke salto voor dit land. Want de frontier-mentaliteit komt er in essentie op neer dat men geen grenzen wil aanvaarden: als je tegen een grens oploopt, ga je er overheen, want je wilt nieuwe ruimte hebben.

Denkt u niet dat de vrije markt-ideologie toch terugveert?
‘Ik denk niet, en vind het ook niet wenselijk, dat de ondernemings gewijze productie onder druk komt te staan. Maar door dit soort crises ontstaat een maatschappelijke context, waarin bedrijven meer beoordeeld zullen worden op wat ze bijdragen aan de samenleving, aan het verbeteren van de levens van gewone mensen. Die tot het uiterste gerekte winstdoelstelling is geen dominante maatstaf meer. Er gaat gedokterd worden aan een model waarin op een intelligente manier vrije ondernemingsgewijze productie en maatschappelijke regulering samengaan. Dat moet, want de wereld zit op een doodlopende weg.’

Is het zo erg?
‘Wij zijn met zijn allen bezig boven onze middelen te leven. De mensheid leeft een kwart boven het duurzaam gebruik van ons ecosysteem. De grote uitdaging voor de 21ste eeuw is om met behulp van nieuwe technologie en inrichting zo te gaan leven dat we binnen de grenzen blijven van het draagvermogen van de aarde.’

Kan Amerika daarin een leidersrol spelen?
‘Ik denk dat op dit moment Europa verder is op dit gebied. Maar we kennen ook de traditionele wendbaarheid en vernieuwingskracht van deze samenleving. Er is heel veel hoopgevends aan de gang. Er zijn grote investeerders die helemaal groen gaan, zoals de olieman T. Boone Pickens. Er zijn geweldige wijkprojecten in New York, dat is echt een nieuwe gemeenschapsvorm. In de campagne van Obama zie je een enorme energie opkomen om het anders te gaan doen. Daarom zijn de verkiezingen hier zo interessant.’

Waarom verkiest u Obama?
‘Zijn wereldvisie begint bij: wij zijn een wereld en we zijn onderling afhankelijk. Daarom ben ik bereid met iedereen te praten, en niet de wereld te zien in termen van vijanden en vrienden, zoals McCain doet. Dat is een heel belangrijk uitgangspunt voor de 21 ste eeuw, als we samen willen overleven op deze planeet. Hij wil naar een groene energie-economie, en daarmee werkgelegenheid scheppen. En hij wil een samenleving die de sukkels niet laat verrekken, maar zorgt dat die ook een fatsoenlijke gezondheidszorg en opleiding kunnen krijgen. Hij geeft een 21ste eeuwse invulling aan de American dream.’

Dan bent u dus dubbel blij met deze crisis, want hij brengt misschien ook Obama aan de macht.
‘Dingen gebeuren nooit helemaal toevallig, denk ik altijd.’

Ziet u daar Gods hand in?
‘Niet Gods hand, maar een soort logica. Eerlijk gezegd: ik heb dit allemaal verwacht, dus het verbaast me helemaal niets.

Als je naar de wereld kijkt op het ogenblik: we hebben deze crisis, maar we hebben ook een klimaatscrisis, we hebben een voedselcrisis, we hebben een energiecrisis, in grote delen van de wereld is er echt een watercrisis, en als het even tegenzit hebben we ook nog een gezondheidscrisis met een pandemie. Je kunt dat allemaal als losse fenomenen zien, maar volgens mij is dat niet zo. Het zijn signalen dat de manier waarop we het deden niet langer gaat, en we dus naar een nieuwe fase moeten.’

Wat voor mix tussen overheid en markt vindt u daarbij wel goed?
‘In veel gevallen ligt het antwoord niet op nationaal niveau. De wereld in de 21ste eeuw is een samenhangend systeem. Er moet een stevige coördinatie komen tussen de overheden in de wereld, dan moeten burgers en de bedrijven hun verantwoordelijkheid nemen.’

Dat kun je toch niet verordonneren?
‘Maar wel bevorderen. Met het cap and trade-systeem leg je een premie op het goede. En mensen kiezen voor betere producten. Het is een taai proces, maar het bewustzijn groeit, dat zie ik als een van de kernelementen van evolutie. Er rijden hier talloze Priussen rond. Het is aan het gebeuren.’