'Ik heb het!' - boeken van en over Obama

Barack Obama is mooi, belezen, verstandig, ras- en partijoverschrijdend en schreef meeslepend over zijn leven. Te mooi om waar te zijn?...

Bij een toespraak van Barack Obama zag ik een paar maanden geleden uitzinnige jonge fans in het publiek zijn boek omhoog houden, als was dit het Rode Boekje van Mao. Een passend eerbetoon, want Obama’s boeken maken hem tot een zeldzaam verschijnsel: een politicus die kan schrijven.

Obama kan zelfs mooi en aangrijpend schrijven. Wie zijn eerste boek leest, Dreams from My Father, raakt intiem bekend met Barry, het half zwarte jongetje dat bij zijn grootouders ‘Gramps’ en ‘Toot’ op Hawaii woont en opkijkt tegen zijn afwezige vader, een elegante Keniaan. Eén keer in Barry’s leven komt de vader op bezoek. De afstand blijft groot, maar op het einde haalt Barack Obama senior twee Afrikaanse platen tevoorschijn en leert zijn 10-jarige zoontje dansen.

Wat moet je als kind van een zwarte vader en een blanke moeder? De buitenwereld ziet je toch als een neger. Maar de pose van boze zwarte man die Obama’s schoolvriend Ray aanneemt, wil Barry maar niet lukken. ‘Soms hoorde ik mezelf met Ray praten over blanken dit of blanken dat, en herinnerde me plotseling mijn moeders glimlach, en dan leken de woorden die ik sprak pijnlijk en vals.’

Tobber
De zoektocht naar zijn eigen identiteit en afkomst maakt Obama tot een tobber. Hij schrijft over ‘de constante, verlammende angst dat ik er op de een of andere manier niet bij hoorde’. De zoektocht brengt hem naar de arme zwarte wijken van Chicago en naar zijn familie in Kenia, waar zijn vader – inmiddels gestorven – nog veel meer kinderen blijkt te hebben, en in zijn leven mislukt en drankzuchtig was. Na een tranenrijke catharsis op zijn vaders graf accepteert Obama eindelijk zijn lot.

De memoires zijn literair in constructie en stijl, en Obama bezit opmerkingsgave, zoals in deze beschrijving van een zwarte kapsalon: ‘Het vertrouwde kapperszaak-geklets over sport en vrouwen en het nieuws van gisteren, een conversatie die tegelijkertijd intiem en anoniem is, tussen mannen die overeenkomen dat ze hun problemen niet mee naar binnen nemen.’

En zoals dat gaat met goed geschreven boeken, ga je van de verteller/hoofdpersoon houden of het je vriend is. Dat is voor een campagne voerende politicus mooi meegenomen, hoewel Obama het boek al schreef toen hij 33 jaar was, net afgestudeerd en nog niet actief in de politiek. Hij verkocht er maar een paar duizend van.

Bestseller
Maar toen hij negen jaar later doorbrak in de landelijke politiek, drukte de uitgever snel bij en werd het alsnog een bestseller. Juist de gemengde afkomst werd Obama’s politieke kapitaal. Het deed hem geen kwaad dat de journalisten allemaal zijn boek lazen, zich mee lieten slepen en een man leerden kennen die al vroeg diep heeft nagedacht over zichzelf en het leven. ‘Misschien wel de best geschreven memoires ooit door een Amerikaanse politicus vervaardigd’, oordeelde Joe Klein van Time.

Het boekencontract dat Obama vervolgens afsloot maakte hem voor het eerst van zijn leven vermogend. Met zijn vrouw Michelle kocht hij een groot huis in Chicago.

Obama’s tweede boek, The Audacity of Hope dat in 2006 uitkwam, speelde een nog belangrijker rol in zijn politieke opkomst. Het kwam snel op nummer een in de boekentoptien van The New York Times en de voorlees- en signeertournee trok grote menigten. Obama en diens adviseurs concludeerden hierna dat een gooi naar het presidentschap mogelijk was, ook al was Obama nog maar net senator.

Polarisatie
Het ís ook het boek van een presidentskandidaat. Obama beschrijft de giftige polarisatie in de Amerikaanse politiek (die hij nu zegt te kunnen beëindigen). Hij schrijft wat hij vindt van de grondwet, het geloof, de rassenkwestie, kansen voor kansarmen en buitenlandse politiek. Minder opwindende materie dan de zelfontdekkingsreis in het eerste boek. Maar Obama weet het opnieuw heel aantrekkelijk op te schrijven. Over zijn eerste campagne: ‘Als twee kerels op een straathoek stonden, stak ik de straat over om ze campagnemateriaal in de hand te drukken. En waar ik ook kwam kreeg ik een variant op dezelfde vraag: hoe kom je aan die rare naam?’

Niet veel politici drijven zo makkelijk de spot met zichzelf als Obama. Ook kan hij het niet laten anekdotes te vertellen, zoals die keer op het Witte Huis toen Bush hem apart nam en hij hoopte dat er geen kruimels op zijn gezicht zaten. Hij vertelt openhartig over de geneugten van een privévliegtuig, over de angst van de politicus voor de bittere nederlaag, over de weerzin van zijn vrouw jegens de veeleisende politieke carrière. Het doet me uitkijken naar Obama’s memoires van de krankzinnige verkiezingsrace waarin hij op dit moment verwikkeld is.

De persoonlijke aanpak verleent ook geloofwaardigheid aan zijn politieke denkbeelden. Die zijn steeds uiterst genuanceerd, gericht tegen het zwart-witdenken, ‘de notie dat er alleen maar een oppermachtige overheid of geen overheid bestaat, dat we of 46 miljoen onverzekerden moeten tolereren’ of ‘gesocialiseerde gezondheidszorg’. In het luidruchtige schreeuwcircuit van de Amerikaanse politiek en media is Obama het vleesgeworden redelijk alternatief.

Iemand die mooi, edel, belezen, verstandig én ras- en partijoverschrijdend is, dat kan toch niet waar zijn? Daarom was ik nieuwsgierig naar de biografie van David Mendell, die Obama als verslaggever van de Chicago Tribune al volgde toen bijna niemand hem kende. Zou Obama bij nadere beschouwing gewoon een handige zelfpromotor blijken?

Geen 'zwarte Jezus'
Mendell geeft gelukkig genoeg voorbeelden waaruit blijkt dat Obama geen ‘zwarte Jezus’ is, zoals een columnist hem noemde. Hij bezit de gebruikelijke zwakheden en het broodnodige opportunisme van de politicus. Hij is zeer ambitieus en bereid anderen opzij te schuiven voor zijn politieke carrière. Dat de chicste advocatenkantoren aan hem trokken en hij toch bij een mensenrechtenadvocaat ging werken, was niet zozeer uit nobele motieven als wel omdat hij via die connectie de politiek in kon.

Op momenten dat het politiek nodig was voor zijn verkiezingscampagnes, liep hij met een grote boog om controversiële onderwerpen heen. Hij heeft het bovendien wel erg graag over zichzelf en neigt tot arrogantie. Zijn hele leven heeft Obama positieve aandacht gekregen, te beginnen met de adoratie van zijn moeder. Maar hij blijft naar aandacht streven omdat hij een vader moest missen, zegt een goede vriendin tegen Mendell: ‘Een ouder die je verlaat is moeilijk (...) je blijft je leven lang op zoek naar goedkeuring.’

Sexappeal
Apetrots is Obama als een tabloid heeft geschreven dat hij ‘het’ heeft, doelend op zijn sexappeal. ‘Begin alsjeblieft niet over dat verhaal’, zegt een campagnemedewerker tegen Mendell. ‘Hij loopt hier met een grote grijns op zijn gezicht en roept : ‘Ik heb HET, ik heb HET.’ Hij heeft zeker geen versterking nodig in de HET-afdeling.’

Maar Mendell laat ook zien hoe Obama al op Harvard respectvol omging met tegenstanders uit het conservatieve kamp, en in het staatsparlement van Illinois goed met Republikeinen samenwerkte. Zijn idealisme komt van zijn moeder en is echt, schrijft Mendell. Michelle is van hem gaan houden om zijn oprechte ethiek en medemenselijkheid.

Een fundamenteel punt van kritiek op Obama draagt Shelby Steele aan in een nieuw boek, A Bound Man, met de omineuze ondertitel ‘Waarom we opgewonden zijn over Obama en waarom hij niet kan winnen.’ De conservatief Steele heeft zelf ook een zwarte vader en een blanke moeder. Hij vindt dat Obama zich teveel identificeert met de zwarte gemeenschap in Amerika, waar een cultuur van slachtofferschap heerst. Dat doet hij omdat hij op zoek is naar zijn vader en naar de rassenidentiteit die hij moest missen, stelt Steele.

Icoon
Aan de andere kant zijn de blanken juist zo enthousiast over hem omdat hij een ‘neger-icoon’ is, zoals Louis Armstrong, Sidney Poitier, Bill Cosby of Oprah Winfrey. Die geven de blanken een goed gevoel, omdat ze hen, anders dan de meeste zwarte leiders, niets kwalijk nemen.

Integendeel, ze doen het pijnlijke verleden en de kloof tussen de rassen vergeten. ‘Obama is een gebonden man die niet de aspiraties van het ene ras kan dienen zonder die van het andere ras te verraden’, concludeert Steele. Hij levert een heldere en scherpe analyse, maar helemaal overtuigen doet hij niet.

Scepsis
In een Nederlands boekje over Obama levert Nieuwe Revu-journalist Willem Uylenbroek andere argumenten om sceptisch tegenover de nieuwe ster te staan. Obama belooft wel erg grote daden en vergelijkt zichzelf met Kennedy, Roosevelt en Reagan. Maar die hadden veel duidelijker ideeën en de moed en daadkracht ze uit te voeren, schrijft Uylenbroek. ‘Twee zaken die Obama tot nu toe nog niet heeft laten zien.’

Programmatisch vindt hij hem te traditioneel links. Ook merkt hij net als Mendell op dat Obama zich, om zoveel mogelijk kiezers te behagen, vaak op de vlakte houdt en stemmingen in het Congres ontloopt. Als biografie is het boek van Uylenbroek, die eerder over Robbie Williams en Bono schreef, wat onorthodox. Hij neemt vrijwel alles over uit Obama’s boeken en het werk van anderen, zonder de bron te vermelden. Hier moet hij toch bij geweest zijn, dacht ik bij de reportage uit de eerste hand van een Obama-toespraak in Rockford. Maar toen ik een citaat van Joe Klein zocht, bleek de reportage letterlijk overgeschreven uit diens verhaal in Time.

Overigens biedt het boekje wel een handig overzicht voor wie in een paar uur iets te weten wil komen over Obama. De stijl mag hier en daar onbeholpen zijn, wat er in staat is geen onzin.

Wie echter maar één boek over Obama leest, moet toch liever diens eigen Dreams from My Father nemen, dat ook in Nederlandse vertaling is verschenen. Het is het eerste boek van een politicus dat ik mijn vrouw durfde aan te raden. Ze bleef geboeid lezen.

Dreams from my Father
Barack Obama
Crown; 442 pagina's; euro 13,99
ISBN 978 0307 38341 9

Dromen van mijn vader
Vertaald uit het Engels door Joost Zwart
Atlas; 415 pagina's; euro 19,95
ISBN 978 90 4500 089 3

The Audacity of Hope
Barack Obama
Crown; 375 pagina's; euro 14,99ISBN 978 0307 23769 9

De herovering van de Amerikaanse droom
Vertaald uit het Engels door Amy Bais en Peter de Jong
Atlas; 360 pagina's; euro 19,95
ISBN 978 90 4500 088 6

Obama – From Promise to Power
David Mendell
Amistad; 406 pagina's; euro 24,99
ISBN 978 0060 8582 0 9

A Bound Man – Why Are We Excited about Obama and Why He Can’t Win
Shelby Steele
Free Press; 143 pagina's; euro 18,99
ISBN 978 1416 55917 7

Barack Obama: De weg naar het Witte Huis
Willem Uylenbroek
Carrera; 158 pagina's; euro 14,95
ISBN 978 90 4880 026 1