Saddam en het geweld

Saddam wil worden herinnerd als leider van Arabieren en moslims, die de islam tegen de kruisvaarders - het Westen en vooral de VS - beschermde....

M et de arrestatie van Saddam Hussein is een einde gekomen aan een decennia lange periode waarin de dictator van Bagdad zijn stempel op Irak heeft gedrukt. De dood van zijn zonen Qusay en Uday in juli beroofde Saddam al van zijn twee naaste vertrouwelingen en het moet toen bij hem zijn gaan dagen dat ook zijn dagen geteld waren.

Het moment dat Saddam beseft dat hij als verliezer de geschiedenis in zal gaan moet voor hem onverteerbaar zijn geweest. Want één eigenschap is zeker zo sterk als zijn aangeboren neiging bruut geweld te gebruiken om zijn zin te krijgen: zijn ijdelheid. De talloze standbeelden, afbeeldingen, borstbeelden en schilderijen van de 'Saladin van zijn tijd', de 'Grote Oom' van zijn volk en de 'Vader aller Irakezen' duidden er al op. Maar tegenover zijn officiële biograaf was Saddam glashelder. Hij verklaarde dat er maar één ding is dat hem drijft: hoe de wereld hem over vijfhonderd jaar zal herinneren, en dat is als een tweede Saladin. Saddam wil de leider van alle Arabieren en moslims zijn, die de islam tegen de kruisvaarders - het Westen en vooral de Verenigde Staten - zal beschermen.

Saddam, die als jongen met dynamiet in rivieren viste omdat dat sneller ging, die op school op een papiertje opschreef dat - waar zijn schoolmakkers generaal of dokter wilden worden - hij slechts 'een Jeep, een jachtgeweer en een verrekijker' wilde, ontwikkelde pas later zijn megalomane ambities. Het geweld zat er al jong in - hij schoot een leraar die hem sloeg neer - maar pas nadat hij aan de politieke macht had geroken waar zijn oom Khairalla Tulfah - die hem uit zijn geboortedorpje Auja naar Bagdad meenam - mee in aanraking bracht, wist hij wat zijn plaats in de geschiedenis zou worden.

Zijn oom was nauw betrokken bij de Ba'ath-partij en Saddam zou zich in die partij meedogenloos en met geweld opwerken tot de top. Toen een westerse journalist Saddam tijdens een van de schaarse interviews die deze gaf schoorvoetend vroeg of de geruchten dat de autoriteiten tegenstanders van het bewind martelden en soms zelfs doodden waar waren, toonde Saddam zich verrast over zoveel naïeviteit. 'Natuurlijk', antwoordde hij, 'wat verwacht u dan als ze oppositie voeren tegen de regering?'

Als dank voor de rol van zijn oom maakte Saddam hem later tot burgemeester van Bagdad, waar hij zich zo grof verrijkte dat de dictator hem uit zijn functie ontzette. Tulfah, die grote invloed had op zijn neef, is auteur van een boek dat door de staat werd verspreid: 'De drie die God nooit had moeten scheppen: Perzen, joden en vliegen.'

Saddam is een overlever die wist te overleven omdat hij al zijn tegenstanders steeds voor was en er geen been in zag mogelijke opposanten preventief uit de weg te ruimen. Hij beriep zich er op verraad in iemands ogen te kunnen zien voordat de potentiële verrader zichzelf van dat verraad bewust was. Dat leidde in de regel tot een voortijdige dood.

De manier waarop Saddam zich om zijn veiligheid bekommerde werd legendarisch. Hij sliep geen nacht op dezelfde plek, nepconvooien doorkruisten de stad waarbij zoveel look alikes werden ingezet dat niemand wist wie de ware Saddam was. In al zijn paleizen werden dagelijks de maaltijden geserveerd , waarbij het voedsel zorgvuldig werd gecontroleerd. De zorg om zijn veiligheid ging zo ver dat ook de magen van zijn gasten werden doorgelicht om te zien of ze explosieven hadden doorgeslikt. Saddam moet na de val van Bagdad vooral hoop hebben geput uit de ontsnapping waarmee 'de Overlever' zijn lange carrière begon en die hij tot een legende uitbouwde.

Na een mislukt complot om de Iraakse generaal die in 1959 aan de macht was te vermoorden, ontsnapte Saddam te paard aan zijn achtervolgers en zwom, gewond aan zijn been, de Tigris over om daarna een schuilplaats te vinden bij een stam in de woestijn. De zorg om zijn veiligheid en zijn vermogen te ontkomen aan zijn belagers die in 1959 begon, zijn hem toch nog lang van pas gekomen.

Saddam heeft zijn volk niet met zich de afgrond mee ingesleurd, zoals voor het begin van deze Golfoorlog gevreesd werd. Omdat hij niets om het land of zijn inwoners geeft en alleen zijn eigen overleven op het oog had zou - zo was de redenering - Saddam zoveel mogelijk mensen met zich het graf innemen. Overgave was geen optie. De stamcodes schrijven voor dat een stamleider strijdend ten onder gaat. Wie zich zwak toont, is leider af. Saddam zou in de aanloop tot de oorlog van zijn troon zijn gestoten dan wel zijn gedood. Een Armageddon waarin de Iraakse dictator chemische of biologische wapens zou gebruiken, ook tegen zijn eigen volk, is uitgebleven. De wapens zijn trouwens nog niet gevonden.

Aan de heerschappij van de opvolger van de pre-islamitische vorst Nebukadnezar, de mythische Babylonische held Gilgamesj, van Saladin, van de profeet Mohammed en om de shi'ieten te plezieren, van Ali, schoonzoon van de profeet met wie de shia begon, is een einde gekomen. Voor de VS en met name president Bush is de incarnatie van het kwaad eindelijk een halt toegeroepen. Zijn vader verklaarde in 1990 dat de VS met een Hitler revisited te maken hadden, en zijn zoon zal er trots op zijn dat hij het werk van de vader heeft afgemaakt.

Saddam zelf heeft een afkeer van de VS die in de loop der jaren alleen maar groter is geworden. 'Jullie Amerikanen behandelen de Derde Wereld zoals een Iraakse boer zijn nieuwe bruid behandelt. De wittebroodsweken duren drie dagen en dan is het: hop, het veld in', zei hij in 1985 toen hij een ontmoeting had met topambtenaren van het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Was hij tijdens de oorlog met Iran - zijn eerste grote blunder - nog een partner voor de VS en het Westen, na de Golfoorlog - zijn tweede - werd hij een paria. En een steen des aanstoots. Want ofschoon hij de Golfoorlog verloor kwam hij sterker dan ooit uit de strijd. Zijn derde blunder, de Tweede Golfoorlog werd hem echter fataal. Waren het eerst zijn standbeelden, nu is hij dan eindelijk zelf neergehaald.

Saddam heeft decennialang zijn stempel op Irak gedrukt en is de verpersoonlijking van de gewelddadige en ontwrichtende krachten die de Iraakse geschiedenis in zich draagt. Hij zal niet, zoals hij wenste, in de herinnering van de geschiedenis voortleven als de Saladin van zijn tijd, de man die de islam tegen het Westen verdedigde. Hoelang het zal duren voordat de sporen die hij in de Iraakse geschiedenis trok definitief vervagen om uiteindelijk uitgewist te worden is de vraag. De mooiste erfenis die de slager van Bagdad het Iraakse volk ongewild kan nalaten, is dat dit zo snel mogelijk zal gebeuren.