Een gekwetst Turkije kan rare sprongen maken

Nu toetreding van Turkije tot de EU ongewis geworden is, vreest het Westen dat het land de banden met de islamitische wereld zal aanhalen. Ook Rusland maakt de Turken het hof.

Nu de vooruitzichten van Turkije op toetreding tot de Europese Unie steeds ongrijpbaarder worden en het land toenadering zoekt tot overwegend islamitische landen, kwelt een oude vraag de Verenigde Staten en Europa: richt dit grote, seculiere moslimland zich naar het Oosten in plaats van naar het Westen?

Toen de Amerikaanse president Barack Obama afgelopen april Turkije bezocht, onderstreepte hij de rol van het land als brug tussen Oost en West. Hij prees de Turkse bemiddelingen in het Arabisch-Israëlische conflict, en stond vierkant achter de Turkse ambities lid te worden van de EU.

Maar zes maanden later zetten Washington en Brussel vraagtekens bij de betrouwbaarheid van Turkije als bondgenoot, en vragen veel Turken zich af of ze Europa moeten afwijzen voor de EU hun afwijst.

De vrees dat Turkije zijn rol als bruggenbouwer zal afwerpen, werd deze maand aangewakkerd toen de Turkse luchtmacht oefeningen met Israël afgelaste. Hiermee kwam nog meer druk te staan op de onderlinge banden, die al gespannen waren sinds in januari premier Tayyip Erdogan publiekelijk de Israëlische president Peres kapittelde over de oorlog in Gaza.

Hoge Turkse ambtenaren zeggen dat Erdogan kort voordat het conflict in de Gazastrook uitbrak nog bemiddelde tussen Israël en Syrië, en dat hij zich door de Israëlische aanval persoonlijk verraden zou hebben gevoeld.

Tegelijkertijd vinden sommige westerse diplomaten dat Turkije een alarmerende toenadering richting Iran heeft gezocht. Afgelopen dinsdag nog verklaarde Erdogan, op bezoek in Teheran, dat het Westen met twee maten meet door Iran onder druk te zetten over zijn nucleaire programma. ‘Degenen die ageren voor een wereldwijde nucleaire ontwapening moeten eerst in hun eigen land beginnen’, zei de Turkse premier.

De Franse president Sarkozy heeft zich uitgesproken tegen het EU-lidmaatschap voor Turkije. De Duitse bondskanselier Merkel heeft soortgelijke bedenkingen. Veel Turken hebben deze afwijzingen geïnterpreteerd als een teken dat hun land niet welkom is vanwege zijn grote moslimbevolking.

Zelfs een gedeeltelijke mislukking van gesprekken met de Europese Unie zou vérstrekkende gevolgen kunnen hebben. Turkije is een onmisbare bondgenoot voor de VS en Europa. Het land symboliseert de verenigbaarheid van democratie, kapitalisme en de islam. Gelegen tussen het Midden-Oosten en de voormalige Sovjet-Unie, is het land van groot strategisch belang als doorvoerland voor gas. Het heeft ook grote invloed in Afghanistan en is een regionale leider in de Kaukasus.

Maar de Turkse gesprekken over de EU bevinden zich in een precaire toestand. Leidende figuren in de zakenwereld, die altijd de motor waren achter het streven naar integratie met de EU, hebben vraagtekens gezet bij het nut van een onderhandelingsproces dat geen einde lijkt te hebben.

‘Wij Turken zijn een trots volk, en we willen niet naar een huis waar we waren uitgenodigd, maar waar de gastheer de deur steeds weer dichtslaat in ons gezicht’, zegt Hasan Arat, manager bij een Turkse vastgoedonderneming.

Ondanks de gekwetste trots van het land beklemtonen Turkse ambtenaren en waarnemers dat Turkije niet de bedoeling heeft zich van het Westen af te keren. Minister Egemen Bagis voor Europese Zaken stelde onlangs dat de recente toenadering tot de buurlanden erop duidt dat Turkije meer een effectieve gesprekspartner voor zijn westerse bondgenoten wil worden dan dat het land bezig is aan een heroriëntering van het buitenlandse beleid. Volgens Ibrahim Kalin, de belangrijkste adviseur van Erdogan op buitenlands gebied, hanteren westerse critici een dubbele moraal. ‘Als de VS een opening naar Rusland maken, juicht iedereen dit toe als een nieuw tijdperk in de diplomatie. Maar als Turkije toenadering zoekt tot Iran wordt gevraagd af of Turkije van kamp probeert te veranderen.’

Het Westen moet meer vrezen dat een aangeslagen Turkije zich tot Rusland wendt. ‘Deze regering is perfect in staat om ‘nee bedankt’ tegen Europa te zeggen, om vervolgens in plaats daarvan richting Rusland op te schuiven’, zegt Cengiz Aktar, een Turkse EU-expert.