Kosovo-zittingen Vredespaleis begonnen

Voor het Internationale Gerechtshof in Den Haag zijn dinsdag de hoorzittingen begonnen om de wettigheid van de Kosovaarse onafhankelijkheid vast te stellen, een proces dat grote gevolgen kan hebben voor het internationaal recht.

Op de eerste dag van het negen dagen durende proces kregen de twee hoofdpartijen, Servië en Kosovo, het woord. Beide landen schoven hun eigen oplossing naar voren als voorwaarde voor vrede en stabiliteit op de Balkan.

Onafhankelijkheid

De voormalige Servische provincie Kosovo riep in februari 2008 de onafhankelijkheid uit, met steun van de Verenigde Staten en de meeste EU-lidstaten. Zeer tegen de wil van Servië, dat een verzoek indiende om de rechtsgeldigheid van de Kosovaarse onafhankelijkheidsverklaring door het Internationaal Gerechtshof (ICJ) te laten onderzoeken.

Hoewel het ICJ een niet-bindend juridisch oordeel zal geven, is het belang van de zaak heel groot. Voor Kosovo, dat nog maar door 63 landen is erkend en een juridische steun in de rug goed kan gebruiken. En voor Servië, dat met een veroordeling van de Kosovaarse onafhankelijkheid een terugkeer naar de onderhandeltafel hoopt te forceren. Maar ook de rest van de wereld, en vooral de landen die met separatistische minderheden te kampen hebben, volgen de zaak, die een precedent zou kunnen scheppen, met argusogen.

Na een maandenlange schriftelijke behandeling, waarbij 36 landen verklaringen indienden, vond dinsdag de eerste hoorzitting plaats in de Grote Zaal van het Haagse Vredespaleis. Tegenover vijftien rechters – allen mannen, allen in zwarte toga en witte bef, en bijna allen met grijs haar – zaten de 16-koppige delegatie van Servië en de 9-koppige delegatie van ‘de auteurs van de eenzijdige onafhankelijkheidsverklaring’, de juridische aanduiding van Kosovo. Beide delegaties kregen drie uur spreektijd.

Integriteitsbeginsel

Servië benadrukte het belang van het principe van territoriale integriteit in het internationaal recht en in de VN-resolutie 1244, die in 1999 een einde maakte aan de Kosovo-oorlog en de fundamenten van het naoorlogse Kosovo vastlegde. Volgens Servië was Kosovo’s onafhankelijkheidsverklaring een flagrante schending van dit territoriale integriteitsbeginsel.

Terwijl de Servische zijde het internationaal recht strikt en naar de letter van de wet toepaste, propageerde de Kosovaarse zijde dat politieke omstandigheden een andere, pragmatischer omgang het internationaal recht gerechtvaardigd maakten. Die politieke omstandigheden: in 1998 en 1999 pleegden Servische militairen in de opstandige provincie Kosovo op grote schaal mensenrechtenschendingen. Nadat NAVO-bombardementen hieraan een einde maakten, werd Kosovo onder internationaal bestuur geplaatst, terwijl in onderhandelingen over de toekomstige status van Kosovo zou worden beslist. Maar jarenlange onderhandelingen leidden tot niets, waarop Kosovo eenzijdig de onafhankelijkheid uitriep.

‘Als je dit politieke proces bekijkt, was de Kosovaarse onafhankelijkheidsverklaring geen verrassende, unilaterale handeling’, zei Sean Murphy, een Amerikaanse professor uit het Kosovaarse team. ‘Het volgde onvermijdelijk uit het politieke proces.’

Gevaarlijk

De Duitse professor Andreas Zimmermann, die deel uitmaakte van het Servische team, waarschuwde dat het gevaarlijk is het internationaal recht aan te passen aan politieke omstandigheden. ‘Het gevaar van zo’n voorstel is duidelijk. In Cyprus en Palestina is er ook een politieke impasse. Moeten we daar ook de realiteit op de grond accepteren?’

Zimmermann waarschuwde voor precedentwerking, als de schending van een VN-resolutie wordt toegestaan. ‘Het zou een gevaarlijk precedent zijn voor de internationale wereldorde als een regeling van de VN niets meer blijkt dan een eerste stap naar afscheuring’, zei hij.

Naar verwachting komt de uitspraak van het ICJ pas over enkele maanden. De komende acht dagen worden nog 29 landen gehoord, die hun argumenten voor of tegen de onafhankelijkheidsverklaring zullen geven. Onder andere Rusland, de Verenigde Staten, China en ook Nederland zullen hun opinie geven.