‘We worden allemaal uitgeroeid’

Tanja Loksjina is onderdeel van een zeer select groepje Russen dat zich bezighoudt met de mensenrechtensituatie in Tsjetsjenië en op de Noordelijke Kaukasus. Sinds vorig jaar werkt ze voor het Moskouse filiaal van Human Rights Watch, maar als mensenrechtenactiviste reist ze al zeven jaar bijna onafgebroken naar Tsjetsjenië en terug.

Dit jaar werd al een aantal van haar collega’s die in Tsjetsjenië werkten of zich er vanuit Moskou mee bezighielden, vermoord. Een van hen was haar goede vriendin, Natalja Estemirova. Wars van emotie, eerder droogjes, stelt Loksjina vast: ‘We worden uitgeroeid.’

Enige jaren hield het beeld stand dat sterke man Kadyrov de situatie in Tsjetsjenië onder controle had. Maar inmiddels is gebleken dat dit een fictie is. Een jihadistische opstand beheerst volgens Loksjina de hele regio.

‘En alle vijanden van Kadyrov leggen het loodje. Er heerst een klimaat van straffeloosheid, en dat is een uitnodiging voor nieuwe misdaden.’

Hoe bent u in dit werk verzeild geraakt?

‘Min of meer toevallig. Ik studeerde in de jaren negentig in de Verenigde Staten, en werkte er ook als freelance journalist. Mijn terugkeer in Moskou viel samen met de financiële ineenstorting van 1998. Het journalistencontract waarmee ik terug was gekomen, was niets meer waard.

‘Toen ben ik bij het Helsinki Comité begonnen, dat was inspirerend. De onderwerpen waren ook interessant: vrijheid van meningsuiting, de Noord-Kaukasus.

‘Zeven jaar geleden begon ik naar Tsjetsjenië te reizen, en sindsdien reis ik non-stop op en neer. Toen ik eenmaal met eigen ogen de wanhopige situatie daar had gezien, voelde ik dat de enige manier om niet medeplichtig te worden is om iets te doen om de levens daar te verbeteren, en om misdaden te helpen voorkomen.’

En daar raakte u ook bevriend met Natalja Estemirova?

‘Dat gebeurde al vroeg. Ik bleef vaak bij haar slapen. Haar flat in Grozny (de Tsjetsjeense hoofdstad, red.) was een uitgebombardeerde doos. Langzaam, door de jaren heen, verschenen er ramen, behang... In het begin had ze de kamer voor haar dochter opgeknapt, de rest was een nachtmerrie.

‘Net tegen de tijd dat ze vermoord werd, was de verbouwing klaar. Ik vertrok bij haar de dag voordat ze vermoord werd – en het zag er perfect uit.

‘Natalja wilde vooral een normaal leven, voor haar en haar dochter. Ze hield van theater, kleren, lezen, uitgaan. Als de oorlog er niet was geweest, had ze het allemaal gehad.

‘Maar ze kon nooit nee zeggen tegen een vraag om hulp. En ze liet zich nooit tegenhouden door autoriteiten. Niet lang voordat ze vermoord werd, vertelde ze me dat ze verhaal was gaan halen over een ontvoerd persoon. Niets lukte.

‘Toen is ze naar de aanklager gestapt, waar ze uren voor de deur wachtte. Uiteindelijk ging die open en zette ze haar sandaal in de opening om hem open te houden. Wat ging er door je heen, vroeg ik haar. Mijn sandalen, zei ze. Ik had ze net nieuw gekocht – en was doodsbang dat ze kapot gedrukt zouden worden.’

Toch kreeg ze op een blauwe maandag zelfs een functie onder Kadyrov, de sterke man van Tsjetsjenië.

‘Kadyrov controleerde alles in Tsjetsjenië – behalve Memorial, de mensenrechtenorganisatie waarvoor ze werkte. Vorig voorjaar wilden ze ook Memorial onder controle krijgen. Natalja werd medevoorzitter van een mensenrechtencommissie. Maar een maand later verplichtte Kadyrov vrouwen om hoofddoeken te dragen. Zij was er erg tegen, het was tegen de Russische grondwet en tegen de Tsjetsjeense traditie.

‘Daarover deed ze sterke publieke uitspraken. Kadyrov riep haar bij zich, schold haar anderhalf uur uit en gooide haar uit de commissie. Hij intimideerde haar. Wij waren erg bang om haar, en dwongen haar naar Groot-Brittannië te gaan, waar ze de afgelopen zomer verbleef.

‘Ze had er voor altijd kunnen blijven. Ze woonde in Oxford en leek eindelijk het normale leven te hebben dat ze altijd wilde. Maar ze voelde zich verplicht om terug te komen, tegen onze adviezen in.’

Het lijkt erop dat de meeste moorden op activisten, advocaten of journalisten een link hebben met Tsjetsjenië.

‘Het klimaat daar is compleet onverdraaglijk. We dachten na de moord op Natalja dat er nu een tijdelijke pauze zou zijn. Dus de volgende moorden enkele weken later (op twee andere Tsjetsjeense activisten, red.) kwamen als een grote schok. De situatie is zelfs erger dan we vreesden. Niets beschermt je. Niets.

‘Het Kremlin wordt natuurlijk in verlegenheid gebracht door al die moorden die een link hebben met Tsjetsjenië. Als we Kadyrov het voordeel van de twijfel gunnen – en dat moeten we doen – dan is hij een heel erg gelukkige man wiens vijanden vermoord worden, of het nu voormalige krijgsheren zijn of activisten. Het Kremlin moet er iets aan doen. Zij hebben Kadyrov gecreëerd, zij hebben hem zijn geld en zijn macht gegeven, en het mandaat om Tsjetsjenië te runnen.

‘Ik kom net terug uit Grozny. Sommige collega’s van Memorial zijn al bedreigd. Zij moeten tijdelijk weg uit Rusland. Nu heeft Kadyrov de Moskouse directeur van Memorial, Oleg Orlov (die Kadyrov verantwoordelijk stelde voor de moord op Estemirova, red.), een proces aangedaan wegens smaad.

‘We zijn doodsbang om wat onze collega’s daar kan overkomen. En zij zijn bang om ons – ook om mij. Het is alsof je in een gekkenhuis leeft. Het is maar een heel kleine groep mensen die zich met deze zaken bezighoudt. En die kleine groep wordt steeds kleiner.’

Slaapt u ‘s nachts?

‘Ja ik slaap goed. Ik ben ook bedreigd, maar dat is onderdeel van het werk. Je hebt dreigementen en dreigementen. Als iemand in uniform je zegt dat je vermoord gaat worden, dan wuif je dat simpelweg weg. Maar er zijn ernstiger bedreigingen.

‘Het is een vicieuze cirkel. Vrienden worden vermoord. Dus dan kun je niet stoppen, omdat je het hun schuldig bent. En dan worden er weer gedood. Om het te stoppen, moet je serieus gaan onderzoeken wie verantwoordelijk is. Straffeloosheid zet aan tot nieuwe misdaden.

‘De internationale gemeenschap moet veel duidelijker demonstreren dat deze moorden onaanvaardbaar zijn. Na elke moord uiten alle EU-landen zich ‘verontwaardigd’, maar na een paar dagen is alles weer stil. Elke keer hetzelfde.’

Wat vindt u van de situatie op de Kaukasus?

‘Kadyrov liet enkele jaren indrukwekkende resultaten zien. De opstand leek bedwongen in Tsjetsjenië. Maar tegelijkertijd stak het de kop op in Dagestan en Ingoesjetië. En nu weer in Tsjetsjenië zelf. Het is de erfenis van de Tweede Tsjetsjeense Oorlog: de opkomst van een jihadistische opstand over de hele Noord-Kaukasus. Ze willen een islamitische staat oprichten over dit hele gebied.

‘Het aantal verdwijningen in Tsjetsjenië was torenhoog, totdat het in 2007 en 2008 bijna geheel ophield. Maar dit jaar wint de opstand weer aan kracht, en zijn er opeens weer ongeveer tachtig ontvoeringen geturfd door Memorial. Dus we zijn we terug bij af.

‘Memorial was nog de enige organisatie die dit soort basaal mensenrechtenwerk deed in Tsjetsjenië. Ongeveer twintig man zijn het. Maar ze hebben hun activiteiten gestaakt sinds de moord op Estemirova, en ik denk dat ze voorlopig niet hervat zullen worden. Tsjetsjenië begint te lijken op het vroegere Turkmenistan, afgesloten van de rest van de wereld.’