Paus Franciscus
Paus Franciscus © REUTERS

Heeft de wereld met paus Franciscus een nieuwe moreel leider?

Een paar voorbeelden: 'Als de macht van liefde de liefde voor macht overstijgt, zal er vrede zijn.' 'Waarom voeden we de armen niet, maar kunnen we wel oorlogen betalen?' 'Als mensen zo veel geld bijeen graaien dat ze een heel land in armoede brengen, maakt de samenleving rolmodellen van ze.' 'Dit is niet hoe het hoort te zijn, en niet hoe het hoeft te blijven.'

Een paar voorbeelden: 'Als de macht van liefde de liefde voor macht overstijgt, zal er vrede zijn.' 'Waarom voeden we de armen niet, maar kunnen we wel oorlogen betalen?' 'Als mensen zo veel geld bijeen graaien dat ze een heel land in armoede brengen, maakt de samenleving rolmodellen van ze.' 'Dit is niet hoe het hoort te zijn, en niet hoe het hoeft te blijven.'

Nee, dit is niet paus Franciscus die praat. Het is een greep uit de leuzen van de Occupy-beweging in 2011. Maar hier dan de paus: 'De mens zelf is een consumptiegoed geworden, die gebruikt en vervolgens weggegooid wordt.' 'Hoe kan het dat het geen nieuws is wanneer een oudere dakloze sterft van het leven op straat, maar het wel nieuws is als de aandelenmarkt twee punten daalt?' 'Een economie van ongelijkheid en uitsluiting, moordt.' Het zijn zinnen uit de eerste apostolische exhortatie van Franciscus, de hoogste pauselijke morele richtlijn. Een document van enorme invloed in de katholieke wereld. En, naar het lijkt, niet alleen in de katholieke.

 
Paus Franciscus introduceerde met zijn Just-Do-It-barmhartigheid in 2013 een schoolvoorbeeld van praktisch leiderschap.

Sinds 2011 zwol de klacht over ongelijkheid en uitsluiting aan. Occupy's aanvankelijk nogal ongerichte boodschap werd in 2013 geregeld bestendigd van boven en gestaafd door het nieuws. Snowden verscheen, berichtgeving over banken die de klant niet op de eerste plaats zetten is gewoon geworden. Er was nieuws over brievenbusorganisaties en Rana Plaza drukte onze neus op de realiteit van de kledingindustrie.

Witte rook
En ineens was daar dus de steun uit onverwachte hoek toen er, op 13 maart, witte rook uit de schoorsteen van de Sixtijnse kapel kwam. Onder het toeziend oog van God die de hand reikt naar de mens op het plafond, kozen de kardinalen Jorge Mario Bergoglio, die zich meteen liet noemen naar de 13de-eeuwse heilige die afstand deed van alle aardse bezit. 'De aanbidding van het gouden kalf is terug, in de vermomming van een gewetenloze aanbidding van geld, en het dictatorschap van een onpersoonlijke economie zonder menselijk doel', schreef hij in de exhortatie die op 24 november verscheen - een boodschap die in radicaliteit haaks staat op Bergoglio's rustige glimlach. Heeft de wereld met Franciscus een nieuwe moreel leider?

Paus Franciscus introduceerde met zijn Just-Do-It-barmhartigheid in 2013 een schoolvoorbeeld van praktisch leiderschap. Hij wast zelf de voeten van criminelen en verslaafden, hij omhelst zelf de verminkten die niemand durft aan te kijken, hij belt zelf dagelijks mensen die hem wanhopige brieven schrijven, en hij wandelde afgelopen juli zelf op blote voeten de favela's in voordat hij als semi-heilige vereerd werd in een megamis voor drie miljoen volgelingen op Copacabana Beach. Afgelopen vrijdag gaf hij in Rome tweeduizend vluchtelingen kaarten en cadeau-tjes die ze naar hun familie konden sturen, mét postzegel. Verbind de mensen (weer) met elkaar, is de boodschap die hij uitdraagt door het voor te leven.

Franciscus bevraagt van binnenuit de kerkelijke praktijk, als een pomp die de rekbaarheid van een ballon aftast. In oktober gaf hij op een vraag over het homohuwelijk het voor conservatieven onbestaanbare antwoord 'Wie ben ik om te oordelen?'. (Nou, ehm, de paus, zouden progressieven zeggen, en wie weet komt daar in 2014 antwoord op.) Na negen maanden pausschap heeft hij al vijanden onder zijn hoogste gelederen - en is hij naar verluidt doelwit van de Zuid-Italiaanse maffia geworden.

 
We denken wel dat Franciscus zo vredelievend en bescheiden was, met zijn preken voor de vogeltjes en alles, maar de man naar wie Bergoglio zich noemde was een radicaal die lange tijd als eczeem voor de kerk was.

Franciscus van Assisi
Toch zou het niet hoeven verbazen. Hadden we meer van heilige Franciscus van Assisi geweten, dan hadden we kunnen bevroeden waar zijn reputatie eind 2013 al beland zou zijn. Want het was niet heel anders met de eigenlijke Franciscus, zo maakt bijvoorbeeld deze maand het Historisch Nieuwsblad duidelijk.

We denken wel dat Franciscus zo vredelievend en bescheiden was, met zijn preken voor de vogeltjes en alles, maar de man naar wie Bergoglio zich noemde was een radicaal die lange tijd als eczeem voor de kerk was. Dat preken voor de vogeltjes deed hij uit protest; als niemand wil luisteren, dan maar de dieren. We danken er Dierendag aan. Hij stierf jong, zijn volgers gingen een compromis aan met de kerk, dat hij zelf nooit zou hebben onderschreven. Een jaar later werd hij heilig verklaard. Hoe lastig Franciscus voor de kerk was, is te zien op de onovertroffen fresco-serie die Giotto zeventig jaar later in de kathedraal van Assisi maakte. Waaronder een afbeelding van de paus, die droomt dat die irritante, militante Franciscus de kerk nog eens zou redden.

 
Hij is daarmee de enige wereldleider op dit moment die van inkomensongelijkheid de hoogste prioriteit maakt.

PR-machine
Franciscus 2.0 is nog maar net bezig, en een gezond wantrouwen is nog op z'n plek: macht corrumpeert, zo is genoeg bewezen. Dat zijn gedrag behalve van barmhartigheid ook van enorm talent voor pr getuigt, is niet onopgemerkt gebleven. Zijn heldere vorm van spreken helpt ook. Toch: hij en zijn gedachtengoed van radicaal non-materialisme komen precies op het moment dat het draagvlak ervoor werkelijk vergroot. 'De paus begrijpt de economie beter dan politici', schreef economisch commentator Heidi Moore van The Guardian. Sara Palin noemde hem 'nogal een Liberal', en hij kreeg vragen of hij niet misschien een marxist is in het diepst van zijn gedachten. (Waarop hij zei: nee, ik ben een christen). Hij wordt zelfs voorzichtig - onder anderen door Bas Heijne in NRC - in verband gebracht met de vacature moreel wereldleider die na het verscheiden van Nelson Mandela ontstond.

Franciscus heeft de geschiedenis tegelijk voor en tegen zich, wat dit betreft. Tegen, want zijn instituut is kreupel en alles behalve een moreel voorbeeld. Voor, omdat hij de positie heeft om het tij te keren en omdat verschillende economen al duidelijk maakten dat de Bijbel (en de Koran, overigens) heel wat handzame richtlijnen biedt voor verantwoorde omgang met de wortel van het kwaad: geld.

Naar die boodschap wil Franciscus terug. Hij is daarmee de enige wereldleider op dit moment die van inkomensongelijkheid de hoogste prioriteit maakt. Over verdedigers van de vrije markt schreef hij: 'deze mening (...) drukt een lomp en naïef vertrouwen uit in de goedheid van hen die economische macht hebben, en in de heilig verklaarde werking van het heersende economisch systeem. Ondertussen wachten de buitengeslotenen nog steeds.'

Dostojevski's Groot-Inquisiteur (uit De Gebroeders Karamazov) zei: de mens wil brood, en is voor brood bereid slaaf te worden. Franciscus stelt dat aan de kaak, door vragen te stellen bij de wereldwijde ongelijkheid en de werking van de vrije markt. Een beetje zoals Occupy deed, maar dan met de bijbel als bron. Dat is even wennen. Voor de gelovigen en voor de rest van de wereld.