Afrika geeft landbouwgrond weg

Afrikaanse landen geven op grote schaal landbouwgrond weg aan investeerders uit China, Zuid-Korea en de Golfstaten.

Dit staat in het rapport Land Grab or Development Opportunity? dat de voedselorganisatie FAO (Food and Agriculture Organisation) van de Verenigde Naties maandag heeft uitgebracht. Volgens de onderzoekers is in de afgelopen vijf jaar 2,5 miljoen hectare land ‘aangekocht’ in Ethiopië, Ghana, Mali, Madagaskar en Soedan. Dat is een oppervlakte ter grootte van de helft van de landbouwgronden in Groot-Brittannië.

Voedselzoektocht
In het VN-rapport wordt voor het eerst gekeken of bij de voedselzoektocht door rijke en overbevolkte landen sprake is van neokolonialisme waarbij de arme landen door buitenlandse investeerders worden leeggehaald, of dat de investeringen een positieve stimulans hebben op de Afrikaanse economieën.

Vooralsnog lijkt de Afrikaanse bevolking niet of nauwelijks te profiteren. Afspraken over werkgelegenheid en infrastructuur zijn boterzacht. Bovendien maken de onderzoekers zich zorgen of de lokale bevolking in de arme landen door de annexaties niet wordt afgesneden van landbouwgrond en water.

Hun zorgen worden gedeeld door de hulporganisatie Oxfam Novib. ‘We vrezen dat deze nieuwe investeringsgolf meer risico’s dan kansen biedt’, zegt beleidsmedewerker Madelon Meijer.

Een probleem is dat er onvoldoende inzicht is in de omvang van de investeringen. Bovendien zijn de gesloten contracten ondoorzichtig. ‘We weten dus nog niet of deze investeringen leiden tot meer werkgelegenheid en hogere productiviteit. De ervaringen in Oost-Afrika leren bijvoorbeeld dat Chinezen hun eigen werknemers meenemen.’

Volgens Michiel Keyzer, hoogleraar economie en directeur van de Stichting Onderzoek Wereldvoedselvoorziening van de Vrije Universiteit in Amsterdam is de internationale ‘grondstofhonger’ niet meer te stillen.

‘Maar’, zegt hij, ‘Afrika zou zijn huid duurder moeten verkopen met hulp van het Westen.’ Europa kan zijn bijdragen leveren door mee te concurreren met de Chinezen en Saoedi’s, stelt Keyzer. ‘Dan verdienen de landen er meer aan en worden zij in staat gesteld fatsoenlijk beleid te gaan voeren.’

Rechtsorde
Maar het probleem van de meeste Afrikaanse landen is volgens Keyzer dat er nauwelijks sprake is van een rechtsorde. ‘Er is dus geen sprake van onderhandeling over de grondprijs, laat staan van harde garanties voor de eigen bevolking.’

In de meeste betrokken landen (Soedan, Congo, Angola) is sprake van oorlog. Vaak is de macht in handen van het leger. Vorig jaar leidde de mogelijke verpachting van 1,3 miljoen hectare in Madagaskar aan het Koreaanse Daewoo voor het verbouwen van maïs en palmolie voor de Koreaanse bevolking tot grote politieke onrust.

Keyzer betreurt het dat Europese landen wegkijken – ‘waarschijnlijk vanwege een koloniaal trauma’ – omdat de buitenlandse investeringen wel degelijk kansen zouden kunnen bieden voor de Afrikaanse economieën, mits er goede contracten worden afgesloten.

Rijkdommen
Afrika heeft er volgens Keyzer evenmin iets aan als potentiële rijkdommen niet worden benut. ‘Nu springen andere landen in het gat dat het Westen laat liggen.’ Het Westen is volgens Keyzer veel te veel gericht op export. ‘Landen zouden zich in deze tijden van schaarste juist moeten afvragen hoe ze de import van noodzakelijke grondstoffen veilig kunnen stellen.’

Oxfam Novib vindt dat de voedsel importerende landen hun verantwoordelijkheid moeten nemen. De organisatie kijkt uit naar een rapport van de Wereldbank dat richtlijnen voor de importerende landen zal geven. ‘Hopelijk wordt dan niet alleen gekeken naar de risico’s voor investeerders, maar ook voor die van de lokale bevolking. Die kun je beschermen met transparante contracten waarover zij mogen meebeslissen en die hen de mogelijkheid bieden te profiteren van de voedselproductie. Zo kun je de bevolking een bestaansrecht garanderen.’