Ontvoerde journaliste: ‘Er was ook respect voor mij’

‘Ze hebben mij van alles aangedaan. Toch was er ook respect voor mij. Die dingen kunnen naast elkaar bestaan. Als ik dat beschrijf, wil het nog niet zeggen dat ik lijd aan het Stockholmsyndroom.’

De in Vlaanderen wonende Nederlandse journaliste Joanie de Rijke (43) werd in november vorig jaar in Afghanistan ontvoerd toen ze een Talibancommandant wilde interviewen. Zes dagen werd ze door de Taliban gegijzeld in de Afghaanse bergen. Zes dagen verkeerde ze in doodsangst en worstelde ze met slechts één vraag: hoe overleef ik deze nachtmerrie?

Ze schreef er een boek over, In handen van de taliban, dat deze week verschijnt. Daarin beschrijft ze de absurde wisselingen in het humeur van haar ontvoerders. Het ene moment stonden ze dreigend voor haar en maakten ze snijbewegingen voor hun keel, om aan te geven dat ze zou worden onthoofd als er niet snel losgeld zou worden betaald. Het andere moment werd ze vriendelijk toegesproken en kreeg ze thee, koekjes en vlees; een aanwijzing dat haar ontvoerders haar in leven wilden laten. ‘Het was heel verwarrend. Ik probeerde er zo goed mogelijk mee om te gaan. Je bent bezig met een overlevingsstrategie’, zegt ze telefonisch vanuit Antwerpen.’

De Rijke erkent dat er, ondanks alle bedreigingen en ondanks de permanente angst en onzekerheid, een zekere band ontstond met haar ontvoerders. Daaruit concludeerden sommige collega’s dat ze lijdt aan het zogeheten Stockholmsyndroom, het verschijnsel dat een gijzelaar sympathie krijgt voor zijn ontvoerder. De Rijke ontkent dit ten stelligste: ‘Ik wil nuances aanbrengen in het verhaal.’

Tot nu toe had ze erover gezwegen, maar in het boek vertelt De Rijke hoe ze werd verkracht door de leider van het Talibangroepje, commandant Ghazi Gul. Hij dwong haar tot seks, terwijl ze op de rotsgrond probeerde te slapen. De Rijke: ‘Ghazi had zijn hormonen niet onder controle. Ik had het gevoel dat hij er achteraf spijt van had. Hij wist dat het fout was.’

De dubbele moraal van de diepgelovige Ghazi stond hem zelfs toe De Rijke uit te nodigen voor een triootje met een van zijn drie echtgenoten. ‘Ghazi was heel religieus. Het was allemaal zo hypocriet. Hij was compleet idioot.’

Na haar vrijlating kreeg ze in België nog telefoontjes van de commandant. Kennelijk probeerde hij ook op afstand nog macht over haar uit te oefenen. Na verloop van tijd hielden de telefoontjes op. Kort daarop vernam De Rijke dat haar ontvoerder was gedood door Amerikaanse militairen. ‘Ik was opgelucht dat hij niet meer rondloopt. Verder deed zijn dood me niets.’

De Rijke – ‘voor mijn ontvoerders was ik handelswaar’ – heeft haar vrijlating te danken aan de betaling van 137 duizend dollar, betaald door haar Belgische werkgever, Think Media Magazines. Ghazi had 2 miljoen gevraagd.

Een bevriende Schotse veiligheidsadviseur voerde de onderhandelingen. ‘De Belgische autoriteiten hebben niets gedaan. Die zeiden dat het een zaak van Nederland was. En de Nederlandse autoriteiten zeiden dat ze nooit losgeld betalen. Uiteindelijk heeft Nederland wel geholpen met het transport van het geld naar Afghanistan en met de overdracht. Dat hebben ze heel goed gedaan.’

Kort na haar vrijlating had De Rijke ontkend dat er losgeld was betaald. Nu zegt ze het taboe rond het afkopen van ontvoeringen bewust te doorbreken, omdat het volgens haar geen zin heeft erover te zwijgen. ‘In Afghanistan weten ze heus wel dat westerse landen over de brug komen bij een ontvoering. Bovendien betalen sommige landen, zoals Duitsland, Italië en Frankrijk, wel.’

Wanneer had ze voor het eerst het idee dat ze haar mislukte journalistieke missie zou overleven? De Rijke: ‘Op de vijfde dag, toen we de berg af gingen. Toen wist ik dat er een deal was gesloten.’

Terug in België heeft ze zich op het schrijven van het boek gestort. ‘Dat was zwaar. Ik heb veel gehuild. Het verwerken begint nu pas.’

Vindt ze achteraf dat ze te ondoordacht met de Taliban in zee is gegaan, zoals haar wel is verweten? Beslist: ‘Nee. Het was goed voorbereid en weloverwogen.’