‘Mijnbouw ontduikt in Afrika voor miljoenen belasting’

Mijnbouwbedrijven in Afrikaanse landen betalen veel minder belasting dan zou moeten. Hierdoor lopen Afrikaanse overheden jaarlijks miljoenen mis. In het geval van Ghana zou het gaan om 740 miljoen euro per jaar....

Een aantal van de armste Afrikaanse landen, waaronder Sierra Leone, Congo en Zambia, bezitten waardevolle grondstoffen, zoals koper, kobalt, goud, diamanten en platina. Toch profiteren ze er maar weinig van. Toen de grondstofprijzen tussen 2003 en 2008 een piek bereikten, stegen de belastinginkomsten nauwelijks.

Uit vrees dat buitenlandse ondernemingen naar een ander land vertrekken, bieden Afrikaanse landen ze belastingvoordelen. Zo betaalden de bedrijven in Zambia op grond van geheime contracten tot voor kort slechts 0,6 procent belasting over de gedolven grondstoffen. De Wereldbank zou het maken van dit soort afspraken in de jaren negentig gestimuleerd hebben.

‘De Afrikaanse landen zijn banger dan ze zouden moeten zijn’, zegt Gerno Kwaks, hoofd campagnes van het Nederlands Instituut voor Zuidelijks Afrika (Niza). Hij stelt dat de mijnbouwbedrijven hun activiteiten in werkelijkheid niet zo gemakkelijk naar een ander land zouden verplaatsen.

Volgens de hulporganisaties bedenken de mijnbouwbedrijven allerhande constructies om de belastingen te ontduiken. Zo zouden sommige ondernemingen de boekhouding vervalsen door lagere winstcijfers te noteren. Vooral in Congo zouden ze daarbij soms hulp krijgen van corrupte politici. Veel Afrikaanse overheden hebben niet de middelen om het innen van belasting te controleren.

‘Dit probleem is niet uniek voor de mijnbouwsector, maar wel relevant’, zegt Kwaks. De belastingen zijn voor de Afrikaanse landen namelijk vrijwel het enige middel om van de kapitaalintensieve sector te kunnen profiteren. De mijnen leveren relatief weinig werkgelegenheid op, en de multinationals hebben vaak nauwelijks banden met lokale ondernemers.

Volgens het Niza lopen Ghana en Zuid-Afrika jaarlijks respectievelijk 740 en 370 miljoen euro mis doordat de mijnbouwbedrijven weigeren zich aan de voorgeschreven belastingen te houden.

De onderhandelingspositie van de Afrikaanse landen dreigt verder te worden ondermijnd, zo vrezen de ontwikkelingsorganisaties, als de mijnbouwbedrijven de kredietcrisis aangrijpen om nog scherpere belastingvoordelen te eisen.

De mijnbouwbedrijven van hun kant verzetten zich hardnekkig tegen hogere belastingen. Zij zijn van mening recht te hebben op belastingvoordelen vanwege de bijzondere gevoeligheid van hun sector voor prijsschommelingen.

‘Europese ondernemingen zijn over het algemeen nog de netste bedrijven’, zegt Kwaks. ‘Canadese bedrijven bieden daarentegen nauwelijks transparantie. De Chinese bedrijven houden er hun eigen principes op na.’

De nationale overheden zouden erop moeten toezien dat de mijnbouwbedrijven ‘eerlijke’ belastingen betalen. De ontwikkelingsorganisaties pleiten voor internationaal toezicht op de inkomsten van en betalingen door de mijnbouwbedrijven. Inmiddels krijgen zij bij dit pleidooi bijval van de Wereldbank.