Afgelopen maandag demonstreerden 30 duizend Hongaren tegen de nieuwe grondwet die op 1 januari 2012 in werking is getreden.
Afgelopen maandag demonstreerden 30 duizend Hongaren tegen de nieuwe grondwet die op 1 januari 2012 in werking is getreden. © AFP

'Er ontstaat een dictatuur in het hart van Europa'

Het is tijd dat de EU-lidstaten een standpunt innemen over Hongarije. Nederland kan, net als destijds bij Servië, zijn morele verantwoordelijkheid tonen, aldus Hongarije-onderzoeker Swaan van Iterson.

Tot een jaar geleden verscheen er in de Europese media sporadisch een bericht over Hongarije. Één man in het bijzonder, Viktor Orbán, heeft daar genoeg van. Orbán, sinds 2010 opnieuw minister-president van Hongarije, richtte in de nadagen van het communisme met andere intellectuelen de toen nog liberaal georiënteerde Fidesz-partij op. Nu is hij een compleet andere richting ingeslagen. Terwijl hij in de jaren negentig bij velen bekend stond als de charismatische jongeman die de Hongaarse bevolking zou verlossen van de communistische dictatuur, bouwt hij nu met zijn rechtspopulistische partij een reputatie op als stichter van een autocratie, midden in het hart van Europa.

De partij van Orbán behaalde tijdens de parlementsverkiezingen van 2010 een absolute tweederde meerderheid in het Hongaarse parlement. Hiermee verkreeg Fidesz de macht om fundamentele wetten zonder overleg te wijzigen. Één van Orbáns eerste stappen was de nationalisering van private pensioenfondsen. In juli 2011 werd door het parlement - dat wil zeggen de Fidesz-partij - een religieuze wet aangenomen die uitsluitend veertien religies officieel erkent, en hiermee de andere 358 geregistreerde religies het recht op subsidies ontneemt. Het Instituut van Religie en Publiek Beleid (IRPP) benoemde de wetgeving als de 'slechtste religieuze wet in Europa'.

Afgelopen voorjaar benoemde Orbán voor een termijn van negen jaar een media-autoriteit die de 'balans' in media-uitlatingen moet bewaken. Een week geleden is de licentie van het laatste onafhankelijke radiostation Klubrádió afgenomen vanwege kritische berichtgeving op het Orbán-regime. Mediawerknemers Balazs Nagy Navarro en Aranka Szavuly, die samen met vier anderen om deze reden in hongerstaking zijn gegaan, zijn door de Hongaarse staatstelevisie ontslagen. Ter vergelijking: het kritische Servische radiostation B92 kon gedurende de gehele dictatuur van Miloševi? blijven werken.

Autoritaire wetten
De vraag is of de onafhankelijkheid van de Hongaarse rechtbank, die delen van Orbáns autoritaire wetten op 19 december als ongeldig beoordeelde, stand zal houden. Orbán benoemde een vriendin, Tunde Hando, tot het hoofd van een nieuw rechterlijk orgaan. Zij heeft de macht om de 274 rechters te vervangen die moeten vertrekken vanwege de nieuwe wet die de pensioenleeftijd van rechters verlaagt tot 62 jaar.

Sinds de verkiezingen van 2010 heeft de Fidesz partij meer dan de helft van haar stemmers verloren. De onrust in het land neemt toe. Afgelopen maandag demonstreerden 30 duizend Hongaren tegen de nieuwe grondwet die op 1 januari 2012 in werking is getreden. Vanaf nu wonen ze niet meer in de 'Hongaarse Republiek' (Magyar Köztársaság), maar in 'het land van de Hongaren' (Magyarország).

Amnesty International sprak haar zorgen uit over de nieuwe grondwet, waarin staat dat het leven begint bij de bevruchting en het huwelijk gedefinieerd wordt als een verbintenis tussen man en vrouw. Alle etnische Hongaren krijgen stemrecht, waardoor het potentieel voor conflict met buurlanden van Hongarije wordt vergroot. Orbán heeft een fiscale raad aangesteld, die vetorecht over budgettaire aangelegenheden heeft en het parlement kan ontbinden. De onafhankelijkheid van de centrale bank van Hongarije wordt in de nieuwe grondwet in het geding gebracht.

Stil
Nu de druk vanuit de Europese Commisie toeneemt en voorzitter Barosso nogmaals heeft verzocht de wetgeving over de centrale bank te wijzigen, lijkt Orbán mondjesmaat toe te geven. Overleg met het IMF over financiële hulp aan Hongarije wordt opgeschort totdat het land de onafhankelijkheid van de centrale bank kan waarborgen.

De wetgeving over de centrale bank is echter maar één van Orbáns vele omstreden wetten. Ondertussen blijft het vanuit de lidstaten van de Europese Unie stil. Eind oktober initieerde de Amerikaanse afgevaardigde voor Centraal Europa een bijeenkomst over de situatie in Hongarije. Geen enkele Europese ambassadeur accepteerde het Amerikaanse voorstel om verder te bespreken wat de EU en de VS zouden kunnen doen. Duitsland was helemaal niet vertegenwoordigd.

Pressiemiddelen
Nú is de tijd voor de EU-lidstaten om een standpunt in te nemen over de situatie in Hongarije, die tekenend is voor ontwikkelingen in meerdere Oost-Europese landen. Het minste wat de EU-landen kunnen doen, is in navolging van de VS diplomatieke demarches opstellen, en Orbán herinneren aan de consequenties van zijn handelen. Als harmonisering van de Hongaarse nationale wetgeving in lijn met EU-wetgeving uitblijft, zal moeten worden overwogen om dwingender pressiemiddelen aan te wenden.

Hongarije staat - geleid door een autoritaire democratie - op het randje van faillissement. Wil de Europese burger zijn belastinggeld blijven afdragen aan de Europese Unie, als een dergelijk regime zich binnen haar grenzen kan ontvouwen? Toen bijna alle lidstaten Servië het EU-lidmaatschap aan wilden bieden, toonde Nederland zijn morele verantwoordelijkheid en stelde dat de oorlogscriminelen eerst gearresteerd moeten worden. Laat ons land ook nu het goede voorbeeld geven door openlijk het debat aan te gaan over de situatie in Hongarije.

Een gevaarlijke bron van instabiliteit in Centraal Europa is niet voor Hongarije, Europa, noch voor Nederland gewenst. De legitimiteit van de EU wordt door de financiële crisis door velen in twijfel getrokken. Laat deze niet ten ondergaan door voorbij te gaan aan één van haar belangrijkste verplichtingen om stabiliteit en democratie te blijven waarborgen. Laat 'Europa stond erbij en keek ernaar' niet de slogan worden waarmee de EU de geschiedenis ingaat.

Swaan van Iterson is Hongarije-onderzoeker.