Lage Landen op een tweesprong

In Nederland gaf het wantrouwen tegenover Geert Wilders aanleiding tot de impasse; in België konden Vlamingen en Franstaligen het niet eens worden over een staatshervorming. Een heel verschillende situatie, maar toch zijn er tal van overeenkomsten.

Zowel in Den Haag als in Brussel draait het om vertrouwen of het gebrek eraan, zeggen de Gentse politicoloog Carl Devos, zijn Antwerpse collega Dave Sinardet en de in Utrecht werkzame Vlaamse hoogleraar en columnist Geert Buelens.

Rebelse nieuwkomer

Dat vertrouwen is niet vanzelfsprekend, nu de politiek in beide landen wordt gedomineerd door een rebelse nieuwkomer. Zowel de PVV als de N-VA (Nieuw-Vlaamse Alliantie) profileren zich als anti-establishment partij. Een opstelling die door de kiezer is beloond: de N-VA is de grootste partij van België, de PVV de nummer drie (met stip gestegen) in Nederland.

Devos: ‘Je ziet dat de ‘oude’ partijen zich afvragen of de nieuwkomer wel fatsoenlijk is. In België vrezen ze dat de N-VA uit is op de opsplitsing van het land. In Nederland is het CDA bezorgd over een PVV-maatschappij waarin allochtonen worden buitengesloten. De hoofdvraag in beide formaties is: vertrouw ik jou wel?’

Proefterrein

Ook de gevestigde partijen moeten elkaars vertrouwen winnen, zegt Geert Buelens. ‘We staan voor de meest ingrijpende sociaal-economische hervormingen sinds de Tweede Wereldoorlog. Die hervormingen zijn veel bepalender dan het immigratiebeleid in Nederland of de splitsing van Brussel-Halle-Vilvoorde in België. In feite is het debat over Wilders of over BHV een proefterrein: is dit een club die sterk genoeg is om straks grote hervormingen door te voeren?’

In beide formaties draait het inderdaad ‘om de centen’ (Devos). Nederland wil minstens 18 miljard euro bezuinigen, de Belgische partijen mikken op 25 miljard. ‘Daarin lagen jullie wel op ons voor’, stelt Devos. ‘In Nederland waren die 18 miljard gedeeltelijk met plannen onderbouwd. Bij ons moeten die onderhandelingen nog beginnen.’

Versplintering

Dat de PVV en N-VA aan de onderhandelingstafel zaten, toont ook de versplintering van het politieke landschap in beide landen. Beide zijn niet alleen politiek, maar ook getalsmatig vrijwel onmisbaar. In Brussel praatten zeven partijen over een regeerakkoord, in Den Haag waren drie partijen betrokken bij een minderheidskabinet. Devos en Sinardet vinden dat de PVV alsnog moet gaan regeren.

Devos: ‘De kiezer is wispelturig. Hij heeft zich bevrijd van zijn zuil en snakt steeds opnieuw naar verandering.’ Buelens: ‘Je kunt je afvragen of het huidige kiesstelsel nog wel adequaat is in de huidige tijd van de kiezer als shopper. Ik kan die vraag niet zelf beantwoorden, maar ik vind wel dat ze gesteld moet worden.’

Nieuw samenlevingsmodel

Politiek gesproken staan beide landen ook op een tweesprong. ‘Het gaat om een nieuw samenlevingsmodel’, concludeert Devos. ‘Kiest Nederland voor een hard immigratie- en integratiebeleid dat mensen weert, of volgt men de weg van het samenbinden?’ In België ligt eveneens een existentiële keuze voor: de mate waarin het land wordt opgesplitst.

Maar in België staat veel meer op het spel. Ook nu de gesprekken tussen CDA, VVD en PVV zijn mislukt, zijn er andere coalities mogelijk. In het uiterste geval komen er nieuwe verkiezingen waarvan de uitslag een doorbraak kan forceren.

Uit elkaar

In België is er geen alternatief voor de partijencombinatie die aan tafel zat. Nieuwe verkiezingen doorbreken de impasse vermoedelijk niet, omdat dezelfde partijen in ruwweg dezelfde sterkte terugkeren. De enige optie die dan overblijft, is Wallonië en Vlaanderen definitief uit elkaar te trekken.

Sinardet, Devos en Buelens waarschuwen voor overdreven optimisme over dit scenario. ‘Het land splitsen is nog veel moeilijker dan het land hervormen’, zegt Sinardet. ‘Dan moet er onderhandeld worden over een nieuwe grens, de verdeling van de staatsschuld, Brussel, de belastingen, alles. Daarmee vergeleken zijn de huidige gesprekken een feestje.’