Zo vrij is het woord in Nederland niet

Wekelijks schrijven vier Volkskrantredacteuren beurtelings een column over de relatie met het verleden. Vandaag: Peter Giesen over het vrije woord.

Het proces tegen Geert Wilders wordt door veel mensen gezien als strijdig met de Nederlandse identiteit. Nederland is toch een land dat de vrijheid van meningsuiting hoog in het vaandel heeft staan? Anderen vinden dat Wilders zelf strijdig is met de Nederlandse identiteit. Vanaf de 17de eeuw zijn we toch altijd tolerant geweest voor anderen?

Het is oliedom om iemand die de Koran wil verbieden de kans te geven om de martelaar van het vrije woord uit te hangen. Maar in historisch opzicht is het proces tegen Wilders niets bijzonders. Het beeld van Nederland is sterk beïnvloed door de jaren zestig, alsof Nederland altijd een vrijgevochten land was, waar autoriteiten nauwelijks durfden op te treden.

Maar in het grootste deel van de 20ste eeuw was Nederland helemaal geen land waar de vrijheid van meningsuiting in hoog aanzien stond. Tolerantie bestond slechts voor de groepen die de maatschappelijke consensus onderschreven. Wie zich daarbuiten plaatste, werd keihard aangepakt. Dat ondervonden fascisten, communisten, anarchisten en iedereen die zich tegen het christelijk geloof durfde te keren of de ‘openbare zeden’ in gevaar bracht.

Censuur
Tot de jaren zestig werden radio en televisie zwaar gecensureerd. Toneelstukken werden verboden en nergens in Europa werd zoveel in films geknipt. In jaren dertig mocht het werk van Spinoza niet worden voorgelezen voor de radio, teneinde de religieuze gevoeligheden van de luisteraars te ontzien. Zelfs Erasmus¿ Lof der Zotheid werd kwetsend geacht voor katholieken. De anarchistische Vrijdenkers Radio Omroep werd in 1937 helemaal verboden, omdat zij zich tegen elke vorm van godsdienst keerde.

Na de Tweede Wereldoorlog werd de radiozendtijd van de communistische CPN afgepakt. De filmkeuring verbood de CPN-propagandafilm Welvaart voor een nieuw Nederland. Tijdens de campagne voor de verkiezingen van 1948 mocht de CPN in veel gemeenten niet rondrijden met een geluidswagen.

De autoriteiten snoerden extremistische stromingen niet alleen de mond, ze pakten ze op alle manieren aan. De NSB werd verboden om in uniform te paraderen. Ambtenaren die lid waren van de NSB werden ontslagen. Ook de communisten werden keihard aangepakt. In 1933 brak muiterij uit op het marineschip De Zeven Provinciën. Volgens de regering was de bemanning door de communisten opgestookt. Een vliegtuig liet een bom vallen op het schip, waarbij 23 doden vielen. Een meerderheid van de bevolking vond dat de regering uitstekend had opgetreden.

Na de Tweede Wereldoorlog werden communistische wethouders in Amsterdam uit hun functie gezet. In het rode Finsterwolde werd de hele gemeenteraad buitenspel gezet en vervangen door een regeringscommissaris. Nederland was een autoritair en conservatief land, waar hard werd opgetreden tegen ‘oproerkraaiers’. Dat veranderde pas in de jaren zestig. Nederland werd een land waar ‘alles moest kunnen’, de politie je beste vriend was en gezagsdragers hun autoriteit nogal schroomvallig lieten gelden.

Taboes
Toch creëerde deze cultuur ook weer haar eigen taboes. Kritiek op vreemdelingen was daar één van. Antiracisme en de angst voor een nieuw Auschwitz vormden het hart van een nieuwe morele consensus. Wie zich daar buiten plaatste, werd hard aangepakt. Dat ondervonden mensen als Joop Glimmerveen (Nederlandse Volksunie) en Hans Janmaat (Centrumpartij). Ze waren ook gemakkelijk te bestrijden. Het taboe was groot dat slechts marginale figuren zich tegen immigratie durfden te keren.

Sinds Pim Fortuyn is het taboe definitief verdwenen. Hoewel Wilders extreme ideeën verkondigt, plaatst hij zichzelf niet buiten de consensus. Immigratie wordt immers door veel mensen als een groot probleem gezien. Daarom is de vervolging van Wilders ook een kansloze zaak. Zelfs als hij veroordeeld wordt, zal hij er alleen maar voordeel bij hebben. Het heeft nu eenmaal geen zin om een politicus te bestrijden met instrumenten uit een tijdperk dat voorbij is.

Peter Giesen
De auteur is redacteur van de Volkskrant.