Vrijspraak niet langer onherroepelijk

Minister Hirsch Ballin van Justitie wil het principe van onherroepelijke vrijspraak afschaffen. Hij heeft hiertoe een wetsvoorstel voor advies naar verschillende instanties gestuurd....

Met het wetsvoorstel wordt het belangrijke leidende principe losgelaten, dat een verdachte slechts eenmaal kan worden berecht voor eenzelfde feit. Gereputeerde strafrechtdeskundigen spraken eerder van ‘een bijna heilig onderdeel van onze rechtsstaat’.

De afgelopen jaren zwol de roep om ruimere herzieningsmogelijkheden aan na een aantal geruchtmakende foute en twijfelachtige veroordelingen, zoals de Puttense moordzaak, de Schiedammer parkmoord en de zaak-Lucia de B.

Directe aanleiding is echter een verzoek van het Rotterdamse Openbaar Ministerie. Dat vond vorig jaar doorslaggevend bewijs tegen een moordende overvaller die inmiddels onherroepelijk was vrijgesproken. Juist voor dergelijke zaken wordt nu de mogelijkheid van een ‘herziening ten nadele’ in het leven geroepen.

Dat moet mogelijk worden als nieuwe, belastende feiten opduiken – het ‘novum’ – waarvan een ‘ernstig vermoeden’ bestaat dat de rechter anders had geoordeeld als hij ervan had geweten. Deze herzieningsmogelijkheid geldt alleen voor misdrijven waarop levenslange gevangenisstraf staat.

Bij ernstige procedurele onregelmatigheden, zoals meineed of een omgekochte rechter, kan er ook heropend worden als het om minder zware misdaden gaat.

Justitie erkent dat de mogelijkheid van ‘herziening ten nadele’ ook bezwaren kent. ‘Zo mag het geen herkansing zijn voor het OM bij zaken die het minder goed en zorgvuldig heeft voorbereid’, aldus Justitie. Ook mogen vrijgesprokenen niet keer op keer worden blootgesteld aan ‘fishing expeditions’. ‘Aan een strafproces moet eens een einde komen’, aldus het OM. Daarom moet het College van procureurs-generaal vooraf toestemming geven voor iedere heropening en moet een rechter-commissaris een machtiging voor nader onderzoek afgeven.

Aan de andere kant is het wetsvoorstel in het voordeel van mensen die onterecht veroordeeld zijn. Nu zijn de regels voor een herziening zo streng dat dat er vrijwel nooit van komt. ‘Dat is lastig’, schrijft Justitie, ‘omdat rechters, mede door de ontwikkeling van nieuwe technieken, afhankelijker zijn geworden van de expertise van deskundigen. De laatste jaren zijn er opvattingen van deskundigen onhoudbaar gebleken nadat een strafzaak onherroepelijk was geworden.’

Voortaan kunnen veroordeelden aanvullend onderzoek aanvragen bij de procureur-generaal bij de Hoge Raad ter voorbereiding van een herzieningsaanvraag. Zo’n verzoek moet dan in principe worden gehonoreerd. Die mogelijkheid staat overigens alleen open bij veroordelingen tot twaalf jaar of meer.

In de praktijk zal vooral forensisch bewijsmateriaal aanleiding geven tot heropening. Van veel oude, onopgeloste delicten is nog altijd dna-materiaal bewaard. De nieuwste technieken maken het soms mogelijk alsnog het dna-profiel te achterhalen. Soms leidt dat naar verdachten die eerder waren vrijgesproken.

De discussie over heropening werd vorig jaar aangezwengeld door het Rotterdamse OM. In een moordzaak uit 2001 was een Hoogvlieter door het gerechtshof vrijgesproken wegens gebrek aan bewijs. Nieuw onderzoek van zijn nagelvuil, met de nieuwste technieken, toonde vorig jaar aan dat hij toch de dader moet zijn. Justitie in Rotterdam verzocht Hirsch Ballin daarop de regels te veranderen.