Israël en Zuid-Afrika hebben een oude band

De Zuidafrikaanse premier en apartheidsarchitect Hendrik Verwoerd zei in 1961: ‘De Joden hebben Israël afgepakt van de Arabieren, nadat de Arabieren daar duizend jaar hadden gewoond. Israël is net als Zuid- Afrika een apartheidstaat.’

De vergelijking met apartheid achtervolgt Israël al lang – al was het maar door het historische toeval dat er in 1948 slechts 12 dagen zaten tussen de stichting van de Joodse staat (14 mei) en de winst van de apartheidspartij bij de Zuid-Afrikaanse verkiezingen (26 mei).

Maar echt ingang vond de vergelijking pas na de Zesdaagse Oorlog van 1967, toen Israël de Palestijnse gebieden had bezet. De internationale solidariteit van bevrijdingsbewegingen leidde ertoe dat ook de Palestijnse PLO en het Zuid-Afrikaanse ANC banden smeden. Het derdewereldactivisme gooide nogal eens alle strijd voor vrijheid op één hoop, en bijna vanzelf werden zionisme (het Joodse nationalistische programma) en apartheid (het systeem dat een blanke minderheid van blanken de macht gaf) in één adem genoemd.

Dat leidde er in 1975 toe dat de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties resolutie 3379 aannam, waarin zionisme gelijk werd gesteld aan racisme. De westerse wereld stemde tegen, maar verloor het in stemmental van de Arabische wereld en ontwikkelingslanden in Afrika en Azië. (Pas in 1991 is de resolutie herroepen.)

Hoewel Israël de vergelijking met Zuid-Afrika steeds heeft verworpen, hebben de twee landen in de jaren zeventig nauw samengewerkt. Ze sloten in 1976 een omvangrijke overeenkomst, die onder meer behelsde dat Israël assisteerde bij het opbouwen van de wapenindustrie van Pretoria, en Zuid-Afrika grondstoffen leverde aan de Joodse staat. Het bezoek van premier John Vorster aan Jeruzalem maakte Israëls westerse bondgenoten destijds nerveus. The New York Times schreef dat Nederland tegen Israël had gezegd dat het zo wel heel moeilijk werd ‘de wereld ervan te overtuigen dat er geen verband bestaat tussen zionisme en racisme’.

De vergelijking werd na verloop van tijd zo gangbaar, dat het Amerikaanse station ABC News er in 1988 op prime time een uitzending aan wijdde. Het Israëlische ministerie van Buitenlandse Zaken ontwierp tegelijkertijd een strategie om de beschuldigingen van apartheid te weerspreken – ook tegenwoordig geven Israël-lobbyorganisaties Joodse studenten in Amerika voorlichting over hoe ze in debatten op de universiteitscampus de ‘apartheidmythe’ kunnen ontkrachten.

De analogie raakte in de jaren negentig in onbruik door een ander historisch toeval. De onttakeling van het apartheidsregime (1990-’94) viel samen met de eerste vredesbesprekingen tussen Israël en de Palestijnen (1991-’93). Kortom, alles leek goed te gaan komen.

Maar de Israëlisch-Palestijnse onderhandelingen ontspoorden in 2000, de tweede intifada brak uit, en het Israëlische bezettingsleger verstevigde zijn greep op de met Joodse nederzettingen bezaaide Westoever. Langzaam zijn daar twee dimensies ontstaan, zegt mensenrechtenadvocaat Michael Sfard: ‘een Joodse laag en een Palestijnse laag’. Het strekt zich uit tot het juridisch systeem: kolonisten vallen onder het Israëlische recht, Palestijnen onder de militaire rechtbanken.

De apartheidterminologie is door Palestijnen voluit aangewend vanaf 2003, toen Israël begon met de bouw van de muur rond de Westoever. Palestijnen noemen het de jidar al-fasl al- ‘unsuri – letterlijk: raciale segregatiemuur, in andere talen doorgaans vertaald als ‘apartheidsmuur’.