Op groene suède balschoentjes met hoge hakken de winter door

Je moeder vragen hoe rat smaakt. Onverdraaglijk, vond Sandra Kalniete dat. Maar tijdens de gesprekken 'verbood ik mezelf elke emotie....

De Letse Sandra Kalniete, politica, diplomate en kunsthistorica, schreef over haar familiegeschiedenis: Op dansschoenen in de Siberische sneeuw - De geschiedenis van mijn familie. Het boek gaat over de deportatie van haar grootouders en ouders naar Siberië in en na de Tweede Wereldoorlog. De dansschoenen kreeg haar moeder Ligita als 14-jarig meisje van haar broer Viktors. Ze waren voor het dansfeest aan het einde van het eerste jaar aan het lyceum van Riga. 'Wie kon bevroeden dat de beeldige groene balschoentjes van suède, met hoge hakken en zolen van kurk, haar enige schoenen zouden zijn in haar eerste deportatiewinter.'

Kalniete, in Siberië geboren, was de eerste minister van Buitenlandse Zaken van Letland nadat het in 1991 onafhankelijk werd. Als medeoprichtster van het Letse Volksfront, gericht tegen de Russische bezetting van haar land, heeft zij een belangrijke rol gespeeld in de onafhankelijkheidsstrijd. Op dansschoenen in de Siberische sneeuw heeft voor de Letten misschien wel dezelfde betekenis als het Dagboek van Anne Frank in Nederland. 'Wanneer je de getuigenissen van gedeporteerden leest, lijkt de reis naar Siberië op een langzame afdaling in de hel', schrijft Kalniete. Van haar vier grootouders keerde er één terug. Ligita Dreifelde durfde pas in juni 1989 navraag bij de KGB te doen naar haar vader Jãnis, van wie ze op 20 juni 1941 op het station van Babino in Rusland werd gescheiden. Op 21 april 1990 hoorde ze dat hij op 31 december 1941 in een werkkamp was overleden.

Wat goed en fout was is in Letland niet zo gemakkelijk te beantwoorden. Op 15 juni 1940, toen de nazi's Parijs binnenvielen, trokken de Sovjet-troepen de Baltische landen in. Estland, Letland en Litouwen werden ingelijfd. Tienduizenden 'vijanden van het volk' en 'staatsgevaarlijke elementen' werden gedeporteerd, in veewagons afgevoerd naar Siberië. Dat gebeurde in twee golven, in 1941 en in 1949.

In de tussentijd doorstonden de Letten de terreur van nazi-Duitsland, een machtswisseling die aanvankelijk als bevrijding werd gevierd. Ruim honderdduizend Letten namen al dan niet vrijwillig dienst in het Duitse leger, ongeveer evenveel vochten er aan Russische kant. Tot 1942 werden ruim tachtigduizend Letse en West-Europese joden op Lets grondgebied vermoord. Honderdduizenden Letten ontvluchtten hun land.

Van het verhaal van Kalniete zijn er in Letland vele. Wat haar boek zo indringend maakt, is dat ze haar schrijnende familiegeschiedenis heeft aangevuld met informatie uit, onder andere, de KGB-archieven. Zo vond ze de aanklacht tegen haar grootvader Jãnis: behorend tot de middenklasse, in het bezit van een huis met vier appartementen en een landbouwbedrijf. 'Er werd één arbeider uitgebuit.'

Haar andere grootvader, Aleksandrs, diende onder de Duitsers, als automonteur. Daarna sloot hij zich aan bij het Letse verzet. In 1946 werd hij veroordeeld tot tien jaar strafkamp en vijf jaar verbanning. In 1949 werden zijn vrouw en zoon voor 'levenslang' verbannen naar Siberië.

Kalniete probeert duidelijk te maken dat de Letten geen jodenmoordenaars zijn of sympathie hebben voor het fascisme. Elk volk heeft zijn uitschot. Was voor West-Europa de bezetting van 1940-1945 al abnormaal, Letland maakte drie opeenvolgende bezettingen mee en kan pas sinds 1991 in volledige vrijheid zijn eigen geschiedenis onderzoeken. En beginnen aan de verwerking.

Rat smaakt naar stof en naar schimmel. En toch was dat niet zo weerzinwekkend, zegt Ligita Dreifelde, die tijdens haar relaas in de lach schiet: 'Het was nog helemaal niet zo gemakkelijk om er een te pakken te krijgen.'

Kalniete, die op 22 december 1952 in Siberië werd geboren, was ruim vier jaar toen ze op 30 mei 1957 voet op Letse bodem zette. Twee maanden na haar geboorte overleed Stalin. 'Het duurde even voordat de Sovjets beseften dat de goelag niet meer rendabel was. Het onderdrukkende systeem had een dusdanige omvang bereikt dat de instandhouding ervan meer kostte dan het niet erg productieve slavenwerk opbracht', schrijft Kalniete.

Haar ouders hadden zich nooit gerealiseerd dat hun dochter vanaf haar geboorte tot 'levenslange deportatie' veroordeeld zou zijn. Kalniete is er haar ouders dankbaar voor dat ze hebben geprobeerd haar een zo gewoon mogelijk leven te laten leiden. Voor armoede werd niet gecapituleerd. Als er dan uit een kopje van blik moest worden gedronken, dan zette ze daar in elk geval een schoteltje onder.

Kalnietes herinneringen aan Siberië vertonen geen enkele smet, zegt ze zelf. 'Ik had geen idee van hun gevoelens over onze toekomst.' Ze bleef enig kind. Kort na haar geboorte zei Aivars Kalnietis tegen zijn vrouw Ligita Dreifelde: 'We zetten geen slaven meer op de wereld.'

Nanda Troost