Azar Nafisi - Things I’ve Been Silent About

Na een leven van zwijgen en geheimhouden was openheid een vorm van traumaverwerking, ondervond de Iraanse bestsellerauteur Azar Nafisi. Haar Things I’ve Been Silent About is de kroniek van een tragische Iraanse familie in een tragisch tijdsgewricht....

Een dictator kan een vent zijn in een uniform met medailles of een ayatollah met een baard, maar andere gedaantes zijn evenzeer mogelijk. Neem nou die van een beschaafde, kwetsbare, beeldschone moeder. Je kunt verhoord worden in een naargeestig bureau van de zedenpolitie, maar ook in mama’s koffiesalon in de prachtige bourgeoisvilla in chic Teheran, waar de straten door hoge, zwaar geurende bomen zijn omzoomd. Intieme dictaturen zijn de ingrijpendste, stelt bestsellerauteur Azar Nafisi. Met dat mengsel van liefde en subtiele terreur bewerkstelligen zij wat een grote, anonieme dictatuur met een geheime politie doorgaans niet vermag: het in alle vezels van je bestaan doordringen, tot in je heimelijke fantasieën. Je daaraan onttrekken is geen eenvoudige opgave. Tegenstrijdige gevoelens van afkeer en verbondenheid werken verlammend. Uit zulke dictaturen kun je een leven lang niet weg.

Mama’s neuroses waren een degelijke voorbereiding op de Islamitische Republiek Iran, schrijft Nafisi, de bourgeoisdochter die met andere Iraanse rijkeluiskinderen actief was in het marxistische verzet tegen de Sjah en in ayatollah Khomeini in 1979 nog weinig kwaad zag. ‘Lang voordat ik ondervond hoe een meedogenloos politiek regime haar eigen wereldbeeld oplegt aan haar burgers, had ik zulke ingrepen al in mijn persoonlijk leven ervaren – in mijn leven met mijn familie. En lang voordat ik begreep wat het voor een slachtoffer betekent om medeplichtig te worden aan misdaden van de staat, kende ik de schaamte van de medeplichtigheid al, in zeer persoonlijk zin.’

Ingenieus liegen, leven in parallelle universa, steeds andere verhalen bedenken – het waren vroege specialisaties. Het derde hoofdstuk van Things I’ve Been Silent About heet toepasselijk Learning to Lie. Of het nou haar moeder was die haar op de vreemdste plekken achtervolgde of de Iraanse zedenpolitie die haar betrapte met een halfslachtig omgeknoopte hoofddoek, met westerse muziek of met een alcoholwalm – ze hing fantasieverhalen op die de verhoorders ook intuïtief als zodanig herkenden. Maar een solide, dichtgemetselde leugen is in een repressieve omgeving meer waard dan een gammele.

Uit alle dictaturen is ontsnapping mogelijk, in elk geval een tijdelijke. De favoriete van Nafisi zit in de titel van het boek dat haar in 2003 wereldberoemd maakte: Reading Lolita in Tehran, handelend over de geheime literatuurlessen die zij gaf nadat zij van de universiteit was verwijderd. Hoe grimmig omstandigheden ook zijn, zolang er boeken circuleren heb je toegang tot aangenamere, waarachtigere universa. Als alles zwart-wit is, eendimensionaal en met slogans behangen, krijgt de literatuur een betekenis die in vrije maatschappijen moeilijk voorstelbaar is. ‘Ik dank de Islamitische Republiek Iran: door ons te beroven van het plezier van de verbeelding, van de liefde en van de cultuur dreef zij ons daar regelrecht heen. Geen macht of lomp geweld kreeg die geest terug in de fles.’ Reading Lolita in Tehran werd een bestseller, in de VS, in West- en Oost-Europa, waar het is geprezen als ‘het beste boek over communisme dat niet over communisme gaat’.

Een kassucces van een Iraanse rijkeluisdochter, in 1997 geëmigreerd naar de VS. Nafisi hoefde niet lang te wachten op een stoet bittere vijanden. Academici uit de school van Edward Said beschuldigden haar van onversneden oriëntalisme en koloniale arrogantie: in Reading Lolita in Tehran verheft superieure westerse literatuur gesluierde oosterse meisjes. Neocons en ‘Verlichtingsfundamentalisten’ hekelden Nafisi ondertussen om haar al te mooie, want genuanceerde uitspraken over de (spirituele) islam. Shot by both sides. In zo’n vrouw kun je vertrouwen hebben, zou je zeggen.

Dat vertrouwen wordt door Things I’ve Been Silent About, een groots opgezet, zwaar autobiografisch werk, niet beschaamd. Nafisi betracht een vergaande openheid – geen kwaliteit van haar tegenstanders – en spaart zichzelf niet. Openheid bleek een vorm van traumaverwerking na decennia van onderdrukken, verstoppen, geheimhouden en omzichtig manoeuvreren in kleine en grote dictaturen. ‘Door onze persoonlijke angsten en emoties geheim te houden, staan we ze toe kwaadaardig te worden. Je moet in staat zijn iets uit te spreken als je wilt dat het verdwijnt, en om dat te doen, moet je eerst erkennen dat het bestaat.’ Things I’ve Been Silent About is de kroniek van een bevoorrechte maar tragische Iraanse familie in een tragisch tijdsgewricht, doordrenkt van heimwee naar een land waar Nafisi persona non grata is. Maar het is evenzeer een onderzoek naar het menselijk vermogen tot zelfbedrog en de perversiteiten van het brein, dat van haarzelf inbegrepen.

Centraal staat haar moeder Nezhat, afkomstig uit een van de bevoorrechte families uit het vroeg 20ste eeuwse Iran, maar al op jonge leeftijd ten prooi aan traumatische ervaringen. Als Nezhat vier is, wordt haar moeder, nog geen twintig, dood gevonden. Haar vaders tweede echtgenote behandelt haar als inferieur. Als Nezhat vijftien is, wordt zij uitgehuwelijkt aan een premierszoon die al een paar maanden na het huwelijk overlijdt omdat hij ongeneeslijk ziek is. Van dat feit werd de bruid, wel zo handig, pas in de huwelijksnacht op de hoogte gebracht.

Die paar maanden met die zieke man verworden in haar verbeelding vervolgens tot een tijd van volmaakt geluk waarmee Nezhat haar tweede echtgenoot, Ahmad Nafisi, decennialang zal achtervolgen. Ahmad Nafisi is een student uit de provincie die zich aan een streng religieus milieu heeft ontworsteld, en die met zijn huwelijk met de beeldschone dochter van de seculiere elite een romantische droom in vervulling ziet gaan. Azar is het eerste kind uit een huwelijk dat vanaf het begin een nachtmerrie is. Moeder acht zich onrecht aangedaan. Man en dochter zijn op de beste momenten wezens met grote tekortkomingen, en op de slechtste pure vijanden. De charmante en optimistische vader is verwikkeld in een permanent en altijd falend offensief het de moeder naar de zin te maken. Het duurt niet lang of vader en dochter worden de natuurlijke bondgenoten in dissidentie en escapisme. Het is Ahmad, geboren verhalenverteller, die Azar al als peuter de voornaamste sleutel tot ontsnappen in handen geeft, de verbeelding. Hij is het ook die haar leert lezen en inwijdt in de Perzische klassieken. In haar kamer vol boeken ontvlucht Azar de ‘permanente noodtoestand’ op de benedenverdieping. In latere jaren is zij nauwkeurig op de hoogte van haar vaders geheime leven, en hij van het hare.

Zijn vader en dochter zich van hun leugens bewust, moeder is dat niet van de hare. Zij is hoge mate het type ‘ik wil niet dat het zo is en dus is het niet zo’. Onaangename feiten worden uitgewist – precies als in grote dictaturen. De tweederangs behandeling door haar stiefmoeder, het bedrog van de familie van haar eerste man, het streng religieuze maar pedofiele familielid dat zij in de bourgeoisvilla toelaat en dat Azar als kleuter misbruikt – het heeft allemaal nooit bestaan. Another intelligent woman gone to waste, is Nafisi’s favoriete typering voor mama. Bijna wordt zij dat ook zelf, als moeder voor haar een huwelijk arrangeert met een kerel uit de Iraanse jetset. Bekwaam in veinzen en in de illusie ontsnapt te zijn aan mama, houdt zij het nog een paar maanden in dat huwelijk uit. In Things I’ve Been Silent About staart zij naar foto’s van haarzelf in jetsetkleren op jetsetfeestjes: ‘Wie was die vrouw? Het was alsof ik een parallelle persoonlijkheid had gecreëerd die ik van een afstand bekeek met een mengsel van nieuwsgierigheid en afkeer.’

Als het huwelijk eenmaal is spaak gelopen, verklaart mama meteen er niets mee te maken te hebben gehad. Toch kan Azar met haar niet wat zij met de jetsetman wel kan, namelijk breken. ‘Moeder was van de volmaakte werelden: volmaakte familie, volmaakte familie, volmaakt land. Zo’n totalitaire manier van denken verwoest je niet alleen met straffen, maar ook met onverwachte vriendelijkheid. Was zij altijd en consequent wreed geweest, dan was het makkelijk geweest de relatie af te breken. Maar wij zaten gevangen omdat zij, hoewel zij onze levens beheerste, ook vreselijk kwetsbaar was.’

In deze bevoorrechte familie gebeuren de vreemdste dingen. Papa wordt burgemeester van Teheran, wordt klemgezet door politieke vijanden en gearresteerd. Terwijl hij in 1963 in de gevangenis verdwijnt, maakt mama furore als een van Irans eerste vrouwelijke parlementariërs. Als dochter jaren later papa’s gevangenisdagboek leest, blijkt dat Ahmad zijn detentie kalmpjes heeft ondergaan en eigenlijk van niemand echt bang was, behalve dan van zijn echtgenote. Na bezoeken van Nezhat wordt hij steevast overvallen door aanvallen van angst en wanhoop. In 1966 komt hij vrij en wordt hij politiek gerehabiliteerd. Maar een rehabilitatie als echtgenoot zit er niet in. In huize Nafisi blijft de noodtoestand van kracht, een beproefd recept voor uitputting en een prima middel tegen vreugde. Toch zullen Ahmad en Nezhat pas na de islamitische revolutie uit elkaar gaan, als de seculiere upper class in de ban wordt gedaan en ze niet meer in de koffiesalon met prestigieuze gasten de schone schijn hoeven op te houden.

Na decennia van microtragedies onder mama en de Sjah, beginnen vanaf 1979 de grote tragedies in een crimineel regime. Vrienden, familieleden, leraren, collega’s, zakenpartners van papa, gasten uit mama’s koffiesalon – de een na de ander verdwijnt onder mysterieuze omstandigheden, wordt gevangengezet of geëxecuteerd. Vaak komt pas na jaren het bericht dat mensen dood zijn. Nafisi schetst een overtuigend beeld van een moderne 20ste eeuwse totalitaire maatschappij, niet van een religieuze, van een Khomeini die in hoge mate schatplichtig is aan Stalin – en die niet voor niets de natuurlijke vijand wordt van de traditionele geestelijkheid.

De grote tragedie die zich voltrekt heeft paradoxale gevolgen, in de eerste plaats het overschaduwen en bagatelliseren van alle kleinere. Nafisi schrijft het niet letterlijk, maar die bijna twee decennia in de Islamitische Republiek Iran waren niet de slechtste uit haar leven. Als zij tijdens een bergwandeling met haar gezin – haar tweede huwelijk is succesvol, zij krijgt een dochter en een zoon – door de zedenpolitie wordt betrapt op een scheve hoofddoek, staat zij steviger in haar schoenen dan decennia eerder, toen haar moeder haar uithoorde over haar geheime uitstapjes met haar vader. ’s Nachts is zij niet bang voor de milities in de straten van Teheran, maar wel om alleen te slapen – met dank aan het pedofiele familielid dat haar als kleuter ’s nachts bezocht.

Een ander paradoxaal gevolg van de grote tragedie: het goede wat in die beschadigde moeder zit, tot 1979 verscholen achter een grijze lucht van verbittering, breekt na de islamitische revolutie door het wolkendek.

Things I’ve Been Silent About is geen wraakoefening van een vadersdochter. In de nieuwe islamitische maatschappij komen Nezhat en Azar nader tot elkaar. Die beschadigde moeder blijkt in laatste instantie moedig en eerlijk – zij bedriegt alleen zichzelf. Het feit dat zij in 1979 in lyrische termen sprak over die fijne Khomeini, wist zij zorgvuldig uit. Echter: tijdens de verhoren die het islamitische regime haar afneemt over haar jaren als parlementslid, houdt zij de rug recht. Vader Ahmad kronkelt ondertussen en probeert in deals met corrupte geestelijken zoveel mogelijk van het familiebezit te behouden. Maar van hem hielden we al vanaf de eerste pagina’s. Aan het eind van het boek houden we ook van Nezhat, die trotse vrouw die immuun is voor iedere vorm van geluk, en in wie de tragedies van het 20ste eeuwse Iran samenkomen. We begrijpen ook de impact van de intieme dictatuur: wij zijn ook in de ban geraakt van mama.

Nezhat Nafisi overleed in januari 2003, Ahmad Nafisi twee jaar later. Azar Nafisi kreeg in geen van beide gevallen van het Iraanse regime toestemming de begrafenis bij te wonen. Things I’ve Been Silent About is haar eerbetoon aan haar getroebleerde familie. Het is ook haar liefdesverklaring aan haar getroebleerde land.