Waar is de tijd gebleven dat de kerstboodschap van koningin Beatrix als een brave spreekbeurt werd aangehoord en zonder wanklank van een 'ruime voldoende' werd voorzien? De traditionele toespraak op Eerste Kerstdag is volkomen gepolitiseerd geraakt, zo bleek dit jaar eens te meer.

De koningin sprak zondag over het belang van een zorgvuldig beheer van de aarde.

Het ging over de gevaren van geldzucht en zelfverrijking, over de noodzaak van een evenwichtige verdeling van de welvaart en 'het onderkennen van de immateriële waarden die zin geven aan beschaving'.

Alsof politici op Eerste Kerstdag niets anders te doen hebben, waren deze woorden onmiddellijk 'trending topic' op Twitter. 'Mijn hemel is de Majesteit stiekum lid geworden van GroenLinks?', reageerde PVV-leider Geert Wilders. PvdA-Kamerlid Diederik Samsom las de kerstrede zo: 'Een opvallend antwoord op tijdgeest en kabinet.'

Zo gaat het nu al een paar jaar. Heeft de koninklijke rede op Eerste Kerstdag nog wel toekomst? Drie antwoorden zijn denkbaar.

1. IJzerenheinig doorgaan
De koningin houdt een paar keer per jaar tafelredes tijdens staatsbezoeken. Ze spreekt bij bijzondere gelegenheden, zoals in 1995 toen vijftig jaar bevrijding werd gevierd. Allemaal namens de regering.

De kerstboodschap is de enige, min of meer 'vrije' tekst die de koningin in een kalenderjaar uitspreekt. De minister-president kijkt er wel even naar, maar dat is puur formeel. Hij draagt nu eenmaal ministeriële verantwoordelijkheid voor haar doen en laten.

Het gehalte 'tegeltjeswijsheid' is doorgaans hoog. Je zou zeggen: laat haar.

Zo'n moment van bezinning is bovendien een mooie traditie. Andere vorstenhuizen doen het ook.

Zelfs de Paus doet het. Hij hekelde dit jaar de vercommercialisering van Kerst - ook al zo'n stichtelijk woord waarvan het goed is dat het af en toe publiekelijk wordt uitgesproken. Zou je denken.

Toch bevredigt de 'niets-aan-de-hand' oplossing niet. In de jaren tachtig en negentig was er ook wel eens wat rond de kerstoespraak van Beatrix, maar sinds de millenniumwisseling en de opkomst van het populisme is de kritiek structureel.

De kersttoespraak heeft zijn onschuld verloren.

2. Rigoureus kappen
De afgelopen jaren zijn veel Kamerdebatten gevoerd over de toekomst van de monarchie. De rode draad is steeds dat vier partijen alles bij het oude willen laten (VVD, CDA, CU en SGP) en zes partijen, op verschillende manieren, af willen van elke zweem van politieke invloed van het staatshoofd. Deze zes (PvdA, PVV, SP, D66, GL en Partij voor de Dieren) hebben een royale meerderheid in het parlement. Het zijn ook deze partijen waar de meeste gepolitiseerde reacties op de kerstboodschap vandaan komen.

Omdat rumoer rond de onschendbare koning onwenselijk is, kan stoppen met de kersttoespraak een oplossing zijn. Dat scheelt in elk geval een keer per jaar politiek gedoe. Daarbij, hoe oprecht ook de woorden, ze hebben toch altijd iets belerends en moraliserends. Wie zit daar in 2012 nog op te wachten?

De koningin spreekt een samenleving toe die almaar heterogener is geworden. Die krijg je niet meer op een noemer. De missie van een staatshoofd is binden, maar de dominante politieke krachten van nu gedijen bij polariseren. Beatrix zou kunnen zeggen, hoewel dat niet in haar aard ligt: dat gezeur, genoeg is genoeg.

3. Tikkeltje moderniseren
Omdat tradities bij het koningschap horen, lijkt een derde oplossing de beste. Een koninklijke middenweg, die heel goed kan worden ingeslagen op het moment dat prins Willem-Alexander de troon overneemt.

Want zie hoe president Obama en zijn vrouw erbij zitten, voor de haard met een gezamenlijke boodschap voor de militairen overzee. Of, een betere vergelijking nog, kijk hoe koningin Elizabeth erbij staat op Eerste Kerstdag. Inderdaad, staat. Niet gezeten voor een stemmig bloemstuk, maar staand voor een vrolijke boom spreekt zij een terugblik, gelardeerd met filmpjes, uit op het voorbije jaar.

Beatrix heeft zichzelf in 31 jaar welgeteld één modernisering toegestaan met de kerstrede: van de radio naar radio én televisie. De volgende stap is een speelsere vorm. Minder ernst geeft minder aanstoot. Ideaal voor koning Willem IV.

• 
  Koningin Beatrix las zondag haar 32e kerstrede. © anp