Asielzoeker sterft 'onder verdachte omstandigheden'

Zelfs na zijn dood wacht Franklin Othieno nog altijd op uitzetting. De 29-jarige asielzoeker uit Kenia stierf bijna twee weken geleden in het detentiecentrum Schiphol-Oost. Een natuurlijke dood, zegt justitie op basis van het rapport van de schouwarts. Onder verdachte omstandigheden, zo houdt zijn familie vol.

‘Mysterieus sterfgeval schokt Keniaanse familie’, kopten Afrikaanse media. ‘Mijn zoon was niet ziek’, zei zijn vader Lucas Othieno begin deze week telefonisch vanuit Kenia. ‘Het enige dat ik wil is een tweede autopsie om vast te stellen wat er met mijn zoon is gebeurd.’ Het stoffelijk overschot had afgelopen dinsdagavond moeten arriveren op het vliegveld van de Keniaanse hoofdstad Nairobi. Maar zijn familie eiste dat Nederland het lichaam pas zou invliegen na een nieuwe lijkschouwing. Sindsdien wacht Frank Otieno in een mortuarium in Amsterdam op zijn repatriëring.

Justitie wil hangende het onderzoek niets kwijt over de zaak. Maar volgens VluchtelingenWerk Nederland en Othieno’s advocaat Frans te Braake is dit wat er gebeurd is. Op zondagmiddag 12 september zakte Frank Othieno in elkaar tijdens het tafeltennissen. Een bloedprop in de hersenen, zo stelde de schouwarts later vast. Een van zijn medegevangenen probeerde hem vergeefs te reanimeren. Omstanders buiten het detentiecentrum zagen hoe eerst een ambulance met sirenes het complex binnenreed en daarna een traumahelikopter landde op het dak van het complex. Enige tijd later vertrokken de helikopter en ambulance weer, nu zonder sirenes.

Obama senior

Zo eindigde een reis die begon in het district Siaya, nabij de havenstad Kisumu, in het zuidwesten van Kenia. Het is de geboortestreek van de beroemdste van alle Keniaanse migranten, Barack Obama senior, de vader van de Amerikaanse president.

Ook Frank Othieno trok als jonge student naar de Verenigde Staten. Acht jaar geleden begon hij aan een studie farmacie aan de Universiteit van Houston in Texas. Hij behaalde zijn diploma en werkte daarnaast als accountant bij Shell.

Maar de laatste twee jaar kreeg Othieno brieven van de Amerikaanse autoriteiten dat hij elk moment naar Kenia kon worden uitgezet, zo vertelt Dee Baker, een vriendin in Houston. Othieno’s werkvergunning werd niet verlengd en zijn asielprocedure was afgewezen.

Over de precieze omstandigheden bestaat onduidelijkheid. Tegen zijn Nederlandse advocaat zei Othieno dat hij al vanaf het begin van dit jaar in een Texaans detentiecentrum zat. Zijn Amerikaanse vrienden ontkennen dit, of zeggen er in ieder geval niet van op de hoogte te zijn geweest. ‘De laatste keer dat ik hem sprak was op 14 mei’, zegt Dee Baker. Zij kwam pas te weten dat Othieno Amerika was uitgezet toen ze hoorde dat hij dood was. ‘Hij beloofde me toen dat hij me zou komen opzoeken op m’n verjaardag, later die maand. Maar daarna hoorde ik steeds maar niet van hem.’

Eind juni werd Othieno door Amerika uitgezet naar Kenia. Maar na een tussenlanding op Schiphol besloot hij asiel aan te vragen in Nederland.

Geteisterd Soedan

Om zijn kansen op asiel te verhogen, deed hij dat niet onder zijn Keniaanse nationaliteit, maar onder die van Soedan. Een vluchteling uit het door oorlog geteisterde Soedan maakt immers minder kans om uitgezet te worden dan een vluchteling uit Kenia.

Othieno beweerde te zijn geboren in Nadapal in Zuid-Soedan. Nadapal ligt in de zogenoemde Ilemi-driehoek, een niemandsland tussen Soedan, Kenia en Ethiopië, waarop alle drie de landen aanspraak maken. Aan zijn advocaat vertelde Othieno dat hij op 10-jarige leeftijd met zijn ouders in een Keniaans vluchtelingenkamp terecht was gekomen. Later zou zijn vader een vals Keniaans paspoort voor hem hebben geregeld, waarmee hij naar de Verenigde Staten vertrok.

Familie en vrienden ontkrachtten Othieno’s relaas. In werkelijkheid bracht Othieno zijn hele jeugd door in het gebied rond Kisumu, een slordige vijfhonderd kilometer ten zuiden van Nadapal. Hij behoorde tot de Luo, een stam in het westen van Kenia. Zijn naam is ongeveer even typisch voor de Luo-stam als ‘De Vries’ voor de Hollandse stam, zegt Josh Maiyo van de Uhollanzi Kenya Association (Ukea), een vereniging voor Kenianen in Nederland.

Detentiecentrum

‘Maar hij moet zijn research goed gedaan hebben.’ Tegen leden van een protestgroep, die iedere maand een wake houden bij het detentiecentrum Schiphol-Oost, vertelde Othieno dat hij zich als Soedanese vluchteling sterk identificeerde met de hoofdpersoon uit het boek What is the what van Dave Eggers, over de Soedanese vluchteling Valentino Achak Deng. Ook droeg hij bij zijn asielaanvraag een document bij zich waaruit zou blijken dat er in mei 1981, zijn geboortemaand, geen Franklin Othieno was geboren in Kisumu.

Othieno is een van de vele migranten die met een valse nationaliteit asiel proberen te krijgen in Nederland. Volgens schattingen leeft er in Nederland een schaduw-gemeenschap van drieduizend Kenianen die hier ofwel illegaal verblijven, ofwel onder een onjuiste nationaliteit. Die laatste groep heeft geluk en kan met een andere identiteit een nieuw bestaan opbouwen. Anderen hebben minder geluk. Ze vallen door de mand en worden uitgezet.

Frank Othieno had nog minder geluk. Zijn asielverzoek werd afgewezen en hij belandde in een detentiecentrum, net als zovele andere schipbreukelingen van de internationale migratiestromen. Ruim twee maanden verbleef hij in het detentiecentrum Schiphol-Oost. Zijn uitwijzing naar Kenia werd volgens zijn advocaat nog vertraagd doordat de IND zijn laissez-passer kwijtraakte, een noodpaspoort dat hem toegang tot Kenia had moeten verschaffen.

Asielverzoek

Gedurende die twee maanden tekende Othieno vergeefs beroep aan tegen de afwijzing van zijn asielverzoek. Op het moment dat hij stierf liep er nog een beroepsprocedure bij de Raad van State. Tot op het laatst bleef hij bewijs verzamelen om zijn Soedanese afkomst te onderbouwen.

‘Hij was een innemende, slimme jongen’, zegt zijn advocaat. ‘Hij klaagde nooit en maakte altijd grapjes, terwijl hij toch in een belabberde situatie zat.’

Zijn ouders hoorden pas dat Othieno in Nederland was toen ze op de hoogte werden gesteld van zijn overlijden. Zij vinden dat de Nederlandse autoriteiten hen eerder hadden moeten inlichten over de detentie van hun zoon. Zijn ouders maakten bovendien bezwaar dat Nederland het lichaam in Nairobi wilde achterlaten, meer dan driehonderd kilometer van hun woonplaats.

‘Wij zijn een arme familie, we hebben het geld niet hem hierheen te halen’, zegt zijn vader.

Het is vooralsnog niet bekend of en wanneer de tweede autopsie van Frank Othieno zal plaatsvinden.