Aanhangers van de PVV demonstreren op de Koekamp in Den Haag tegen de bezuinigingen van het kabinet Rutte II. PVV-leider Geert Wilders heeft opgeroepen tot de demonstratie onder het motto 'Genoeg is genoeg'
Aanhangers van de PVV demonstreren op de Koekamp in Den Haag tegen de bezuinigingen van het kabinet Rutte II. PVV-leider Geert Wilders heeft opgeroepen tot de demonstratie onder het motto 'Genoeg is genoeg' © ANP

'We klagen al 100 jaar, maar de politiek functioneert beter dan we denken'

De politieke discussie wordt gegijzeld door een politieke elite die meent dat populisten een gevaar voor de democratie vormen en populisten die vinden dat juist die politieke elite zelf het gevaar is, schrijft Meindert Fennema.

 
Maar de politieke elite noemt dat populisme en acht het niet reëel dat Nederland zich uit de eurozone terugtrekt. Ook Van Reybrouck vindt dat niet wenselijk

Sla de opiniepagina van een willekeurige krant op en u leest een zorgelijke beschouwing over de teloorgang van het vertrouwen in ons politieke systeem. De reacties op mijn columns spreken voor zich. 'Salamop' is één van de velen. Hij schrijft:

'Het cliëntelisme is de meest verbreide vorm van corruptie in de Nederlandse politiek. Alle partijen bedienen zich hier van. Het hele systeem binnen de partijen is er op gebaseerd en uitgegroeid tot een systeem van instandhouding van de machtsverhoudingen in ons land. Er moet ook een einde komen aan de partijenstructuur om Nederland verder de 21ste eeuw in te krijgen. Tijd voor vrije politiek en rechtstreekse democratie en weg met de democratuur.'

Politiek vertrouwen
Het succes van het pamflet van David van Reybrouck 'Tegen verkiezingen' is van hetzelfde laken een pak. Onze representatieve democratie raakt steeds meer in het slop, meent hij.

Onderzoekers die zich bezighouden met het meten van politiek vertrouwen komen echter tot heel andere conclusies. Het vertrouwen in parlement, in politieke partijen, ja zelfs in politici is in de laatste tien jaar niet afgenomen. Dat geldt voor Nederland, maar ook voor andere West-Europese landen zoals de Amsterdamse politicologe Sofie Marien in haar proefschrift heeft laten zien. Alleen in de Zuid-Europese landen die door de eurocrisis zijn getroffen is het vertrouwen in de politieke instellingen danig afgenomen, terwijl het daar toch al laag was. En in de Scandinavische landen, waar het politiek vertrouwen van oudsher hoog is, is het de laatste jaren stabiel gebleven. Dat politiek vertrouwen is in Finland - op Denemarken na- het hoogst, daar doet de euro niets aan af.

 
Elite en populisten vormen een luidruchtige minderheid die samen het politieke debat beheersen, maar de kiezers blijven ondanks alles vertrouwen op de democratische instellingen

Kijken we verder terug dan is het politieke vertrouwen in Nederland zelfs spectaculair toegenomen. De politicologen Anchrit Wille en Mark Bovens schrijven: 'Aan het einde van de vorige eeuw bereikte het politieke vertrouwen in ons land ongekende hoogten. In het najaar van 1998, kort na het aantreden van het tweede kabinet-Kok, vond maar liefst twee derde van de bevolking dat de overheid goed functioneerde en was 80 procent (zeer) tevreden met de regering.

Toestroom immigranten
Die tevredenheid met de regering is tussen 1998 en 2013 minder geworden en de oorzaken daarvan zijn te vinden in twee problemen die de regeringen in de 21ste eeuw niet hebben kunnen oplossen. De eerste hangt samen met de toestroom van immigranten, de tweede met de eurocrisis die de Europese eenwording op de politieke agenda heeft gezet.

In beide gevallen lijkt de oplossing die de PVV voorstaat voor veel mensen ook de beste oplossing: kruip in je schulp. De publieksprijs voor de beste politicus van het jaar ging dit jaar naar Geert Wilders. Als reactie daarop schreef hij op de PVV site: '[Bij de Europese verkiezingen op 22 mei] laten we Brussel horen dat Nederland een vrij, soeverein en onafhankelijk land wil blijven. We willen baas blijven over ons eigen geld en onze eigen grenzen.' Zo denken de meeste SP-stemmers er ook over. En in een recent artikel heeft de politicoloog Matthijs Rooduijn laten zien dat het PVV sentiment ook bij de aanhangers van andere partijen leeft.

Populisme
Maar de politieke elite noemt dat populisme en acht het niet reëel dat Nederland zich uit de eurozone terugtrekt. Ook Van Reybrouck vindt dat niet wenselijk. Zijn voorstel om vertegenwoordigers van het volk door loting aan te wijzen, steunt op de gedachte dat in een dergelijke vorm van directe democratie de kwaliteit van de politieke discussie verhoogt en het populisme vermindert. Maar wie zijn voorstel goed bekijkt zal zien dat hij uitsluitend de volksvertegenwoordiging en niet de regering door het lot wil laten aanwijzen. Die blijft, als ik Van Reybrouck goed begrijp, gewoon in handen van mensen 'die er verstand van hebben.' Ik vrees dat hij Geert Wilders niet tot die categorie rekent. In feite wordt in het voorstel van Van Reybrouck de volksvertegenwoordiging een adviserend lichaam.

Zo wordt de politieke discussie gegijzeld door een politieke elite die van mening is dat populisten een gevaar voor de democratie vormen en de populisten die vinden dat juist die politieke elite zelf een gevaar voor de democratie is.

Beide groepen vormen een luidruchtige minderheid die samen het politieke debat beheersen, maar de kiezers blijven ondanks alles vertrouwen op de democratische instellingen. David Runciman schreef daarover een boeiend essay in De Groene Amsterdammer van 12 december met als titel 'Veel ruis, toch resultaat'. We klagen al honderd jaar, maar het systeem functioneert beter dan we denken, beweert Runciman. Het lijkt erop dat de kiezer het met Runciman eens is.

Meindert Fennema is emeritus hoogleraar en columnist voor Volkskrant.nl. Onlangs verscheen zijn eerste roman Het slachthuis.