*

Volkskrant.nl
Denk aan het milieu. Denk na voor je print!

Gecijferdheid

HANS VAN MAANEN
24-3-12 - 00:00

BEWERING: Weinig mensen begrijpen iets van kansen en risico's. OORDEEL: U natuurlijk wel. Of toch niet? Doe de test op vk.nl/gecijferd.

'In de ACME Sponsorloterij is de kans op het winnen van een auto 1 op 1.000. Hoeveel procent van de lootjes in de ACME Sponsorloterij wint een auto?'

Zelfs van redelijk geschoolde mensen geeft niet veel meer dan een kwart het juiste antwoord op deze vraag. Geen wonder dat het uitleggen van kansen en risico's tot de lastigste taken van journalisten en voorlichters, huisartsen en praktijkondersteuners hoort. Als ze er zelf al wijs uit kunnen - journalisten en voorlichters, huisartsen en praktijkondersteuners horen immers ook tot de redelijk geschoolde mensen.

'Stel we rollen een eerlijke, zeskantige dobbelsteen duizend keer. Hoe vaak zal er een even getal (2, 4 of 6) boven komen?' Op deze vraag weet ongeveer de helft van de mensen het juiste antwoord.

Toch draaien zeer veel journalistieke verhalen en medische adviezen rond percentages en kansen. 'Het bevolkingsonderzoek op darmkanker verlaagt de sterfte met 15 procent'. 'Gezond eten vermindert de kans op dementie met 65 procent'. 'Kinderen met dit gen hebben twee keer zo vaak adhd'. Geen dag gaat voorbij of dit soort cijfers worden de argeloze burger of patiënt voorgeschoteld.

'Welke vorm van kanker is gevaarlijker, een waaraan 1.286 op de 10 duizend patiënten overlijden, of een waaraan 24,14 op de 100 patiënten overlijden?'

Vandaar dat het belangrijk is om, voordat mensen iets verteld wordt over kansen en risico's, eerst uit te zoeken of ze enigszins 'gecijferd' zijn, of dat ze meteen al rode achterlichtjes zien. Maar het ontwerpen van een goede test, die precies meet wat hij meten moet, altijd en overal en bij iedereen, is bepaald niet simpel.

'De kans dat een vrouw die zich laat screenen borstkanker heeft, is 0,8 procent. Als een vrouw borstkanker heeft, is de kans 90 procent dat dit zichtbaar is op de foto: ze heeft dan een 'positief mammogram'. Als ze geen borstkanker heeft, is er een kans van 7 procent dat ze toch een positief mammogram heeft. Stel, een vrouw heeft een positief mammogram, hoe groot is de kans dat zij borstkanker heeft?'

Een internationale groep psychologen onder leiding van Edward Cokely en Rocio Garcia-Retamero meent nu zo'n bondige, robuuste, betrouwbare en valide test te hebben ontwikkeld. In het vakblad Judgment and Decision Making van januari 2012 stellen zij hem voor als de 'Berlijn-test voor gecijferdheid' - hij is ontworpen aan het Max Planck-instituut voor Ontwikkelingsonderzoek in Berlijn.

In zijn extreme vorm bestaat de test uit maar een enkele vraag. Wie die vraag goed heeft, zit in de bovenste helft van de bevolking qua gecijferdheid, wie hem fout heeft in de onderste helft. De uitgebreidere vorm telt vier vragen met ofwel vrije ofwel multiple-choice-antwoorden, zodat hij in veel situaties te gebruiken is. De onderzoekers stellen zich bijvoorbeeld voor dat artsen de test even afnemen bij een patiënt zodat ze snel weten op welk niveau ze hun voorlichting moeten insteken.

Nu zouden we hier natuurlijk voorbeelden van de vragen uit de 'Berlijn-test' kunnen geven, plus de antwoorden zodat u weet of u tot het gecijferde deel der natie behoort of niet. Maar dat is eigenlijk niet zo aardig jegens de onderzoekers: daarmee wordt de test net zo waardeloos als een uitgelekte Citotoets.

We hebben daarom, met Edward Cokely, wat aardigers bedacht. U gaat naar de website vk.nl/gecijferd en beantwoordt vier vragen. Dan weet u meteen waar u, vergeleken met anderen, zit qua gecijferdheid. De onderzoekers houden de score uit Nederland bij, en over een tijdje komt er vanzelf een nieuwe rubriek met alle antwoorden en uitslagen.

'Het KNMI voorspelt voor morgen een regenkans van 30 procent. Kunt u aangeven wat het daarmee precies bedoelt?'

De Persgroep Digital. Alle rechten voorbehouden.