De Poolse regisseur Adam Szymczyk tijdens de opening van Documenta.
De Poolse regisseur Adam Szymczyk tijdens de opening van Documenta. © AFP

Een staaltje slecht politiek theater bij persopening Documenta

Vijfjaarlijks internationaal kunstevenement van start in Athene

Documenta, het vijfjaarlijkse internationale kunstevenement in het Duitse Kassel (sinds 1955) vindt deze keer voor het eerst in twee steden plaats. Deze zaterdag gaat het evenement van start in Athene, om in juni in het vertrouwde Kassel aan te haken met deel twee. De Grieken hebben nog steeds geen werk, de vluchtelingen bevolken de haven en de pleinen. Waarom, wáárom Athene?

Natuurlijk kwam die vraag voorbij tijdens de persopening, afgelopen donderdag voor een volgepakte concertzaal in theater Megaron. Die ging mooi van start: op het podium zaten het volledige team en alle deelnemende kunstenaars en samen voerden ze (een deel van) de compositie 'Epicycle' (1969) van Jani Christou uit. Iedereen maakte een ander geluid: schreeuwen, piepen, stampen, kloppen, krijsen, fluisteren, ademen. De chaos was zo groot dat het toch weer een eenheid werd - mooie boodschap. Maar wat volgde was een staaltje slecht politiek theater dat bijna drie uur duurde.

Waarom Athene?

Vooroordelen én hoop moeten we laten varen

Ja, waarom Athene? De Poolse hoofdcurator Adam Szymczyk, slungelig en op tot op de draad versleten schoenen (de 'Nick Cave van de kunstwereld' is zijn bijnaam) noemt de economische en humanitaire crisis natuurlijk. En juist in Athene, bakermat van de democratie, moet gezocht worden naar nieuwe wegen. Szymczyk (1970) wil juist 'vanuit het zuiden' denken, nu de aanpak vanuit 'het noorden' niet werk, zegt hij. Documenta was altijd al een politiek geladen kunstproject, ingesteld na de Tweede Wereldoorlog om via cultuur een nieuwe weg te wijzen. 'Learning from Athens' is de vlag waaronder het hele kunstevenement nu vaart. 'Vooroordelen én hoop moeten we laten varen', zegt de geserreerde Szymczyk. 'Pas dan kunnen we verder'.

Kritiek is er ook in Griekenland. Duitsland, in de gedaante van Angela Merkel, draaide de Grieken financieel al de duimschroeven aan - wat was dit voor cultureel imperialisme? Door het evenement in Athene te laten beginnen en vooral door tot in de haarvaten van de stad aanwezig te zijn moet dat worden weerlegd.

Documenta vindt plaats in museale instellingen maar ook op pleinen, in parkjes, in opengestelde kunstenaarsateliers, bibliotheken en scholen. Er is een 'public programme' van discussies en educatieprogramma's dat al in het najaar van 2016 begon, alsook de wekelijkse uitzendingen van kunstenaarsfilms op de Griekse nationale televisie; deze Documenta is geen elitaire aangelegenheid en evenmin is het de 'light'-versie van Kassel. Trouwens, de Griekse overheid heeft geen cent bijgedragen aan het evenement dat 37 miljoen euro kost (in Athene en Kassel samen), waarvan de helft uit de ticketverkoop moet worden gehaald.

Politieke praat

De Griekse overheid heeft geen cent bijgedragen aan het evenement

Het uitgangspunt is interessant maar de toelichting van Szymczyk en de zijnen, bijna drie uur lang, verzandde in dezelfde politieke praat als altijd bij deze evenementen. Leren is belangrijker dan weten, vragen stellen is belangrijker dan antwoorden vinden en zoveel mogelijk stemmen moeten gehoord. Intermezzi kwamen van een actiegroep ter nagedachtenis van de in 2006 in Kassel vermoorde Turk Halit Yozgat en van de Syrische fotograaf Charif Kiwan, lid van het collectief Abounaddara, dat andere beelden uit Syrië naar buiten wil brengen dan dat van de massamedia - beelden van door gifgas stikkende kinderen zijn net de wereld over gegaan. 'Voyeurisme vermomd als  medeleven', zei Kiwan, en beende het podium af terwijl de verzamelde pers en vips hem bedremmeld een staande ovatie gaven. 'Na drie uur luisteren krijg ik de indruk dat meneer Szymczyk de nieuwe Moeder Theresa is', besloot een met blauwe UN-helm getooide bezoeker in de microfoon.

Met 160 kunstenaars, veel nieuw geproduceerde werken en meer dan veertig locaties in de stad kan Documenta-in-Athene nu op zoek naar publiek. Eén ding is in elk geval gelukt; het jarenlang gesloten museum voor moderne kunst EMST (opgericht in 2000), speelbal van politiek en investeerders, is in de aanloop naar Documenta eindelijk weer opengegaan.

Documenta Athene: 8 April-16 juli, Documenta Kassel 10 juni-17 september