Op Facebook zetten hoe je iemand vermoordt; opent sociaal netwerk een doos van Pandora?
© Censuur

Op Facebook zetten hoe je iemand vermoordt; opent sociaal netwerk een doos van Pandora?

Twee uur lang stond dit weekend een video online van een man die iemand vermoordde in Cleveland, Ohio. En het is niet de eerste keer dat geweld via social media is te volgen. Een verkrachting in Zweden was vorig jaar live te volgen via een livestream op Facebook. En zelfmoord, verkrachting of een hardhandige afstraffing van een zoon door zijn vader: het was allemaal te zien via Periscope, de livestreamingsdienst van Twitter. Openen Facebook Live en Periscope een doos van Pandora? Lees hier een stuk dat we vorig jaar schreven over de kwestie terug.

Meer dan twaalfhonderd mensen zagen mei vorig jaar hoe een 19-jarige Française een einde aan haar leven maakte. Ze sprong voor de trein. De toeschouwers stonden niet voor een spoorwegovergang of op het perron, maar keken live mee met de aangekondigde zelfdoding via Periscope, de livestreamingsdienst van Twitter. De Franse politie stelt een onderzoek in.

Het is niet de eerste keer dat er gruwelijke en/of strafbare gebeurtenissen via livestreaming apps te zien zijn. In april verscheen een Amerikaanse tiener voor de rechter omdat ze de verkrachting van een vriendin met behulp van haar smartphone uitzond. Op 9 mei arresteerde de Spaanse politie een jongeman die zichzelf livestreamde, terwijl hij 195 kilometer per uur reed - het dubbele van de toegestane snelheid.

De doos van Pandora of incidenten?

Dan was er nog een vader uit de Amerikaanse staat Virginia die zijn spijbelende, 17-jarige zoon een lesje wilde leren. Hij livestreamde een 'bokswedstrijd' die hij met zijn zoon in de woonkamer had. De vader slaat de jongen in elkaar en dwingt hem aan het eind van de video excuses te maken aan zijn vrienden en docenten. Inmiddels is de vader gearresteerd en de jongen uit huis geplaatst.

In het nog jonge bestaan van livestreamen stapelen dit soort verhalen zich op. Opent deze nieuwste vorm van sociale media een doos van Pandora of zijn dit incidenten?

'Excessen op internet zijn niet nieuw, maar met steeds geavanceerdere technologie wordt het makkelijker om over de schreef te gaan', zegt Jeroen van den Hoven, hoogleraar ethiek aan de Universiteit van Delft. 'Er is een soort wedloop om aandacht gaande. Denk aan 'happy slapping', een fenomeen dat al zeker tien jaar oud is, waarbij mensen anderen aftuigen, dat filmen en op internet zetten.'

'We moeten als samenleving nadenken waar de grenzen liggen en hoe we die bewaken, want dankzij internet zijn sommige gevaarlijke fenomenen levensvatbaar en zeer besmettelijk.'

'Gefeliciteerd, je hebt gefaald'

Wanneer moedig je iemand aan om zelfmoord te plegen?

Philip Brey, hoogleraar ethiek Universiteit van Twente

Het is niet de eerste keer dat een zelfmoordpoging live is uitgezonden. Een 21-jarige Canadees kondigde in 2013 op een internetforum aan dat hij van plan was zijn leven te beëindigen. Hij vroeg andere leden van het forum om een link waar hij zijn daad kon livestreamen.

Een forumgebruiker gaf gehoor aan zijn verzoek en faciliteerde dat tweehonderd mensen live toekeken hoe de jongen pillen en wodka tot zich nam, om vervolgens zijn studentenkamer in brand te steken. Ze zagen ook hoe de student uiteindelijk gered werd door de brandweer.

Sommige gebruikers van het forum moedigde de jongen aan tijdens zijn zelfmoordpoging en trapten genadeloos na. 'Gefeliciteerd, je hebt gefaald in een van de makkelijkste dingen in het leven', bijt iemand hem op Facebook toe.

Censureren

Wraakporno

Volgens mediasocioloog Van Dijk ligt er een taak voor ouders en scholen om hierover met tieners in gesprek te gaan. 'Maar de bedrijven die dit soort diensten aanbieden, moeten ook meer verantwoordelijkheid nemen. Als iemand bijvoorbeeld slachtoffer wordt van wraakporno kan ik ze zo uitleggen wat ze moeten doen. Ik zie zo'n uitleg niet prominent op Facebook staan. Sociale media moeten hun gebruikers gaan voorlichten over wat ze moeten doen als het misgaat. De redenering dat zij alleen een platform bieden, is te kort door de bocht.'

Een woordvoerder van Facebook zegt dat het bedrijf er alles aan doet om een open en veilige omgeving te creëren, onder andere door samenwerking met politie en justitie. 'We erkennen en begrijpen dat er unieke uitdagingen aan livevideo zitten wanneer het aankomt op (online)veiligheid. De effectiviteit van het afhandelen van de eerder genoemde meldingen - livecontent die onze richtlijnen schendt - willen we ook verbeteren', laat de woordvoerder weten.

Twitter, waarvan Periscope onderdeel is, wil niet reageren op vragen van de Volkskrant en wijst waar het veiligheid betreft naar het beleid. Het microblog heeft een formulier (support.twitter.com/forms/suicide) dat gebruikers kunnen opsturen als er vermoedens bestaan van zelfbeschadiging of -doding.

'De enige begrenzing van livestreamen komt van het strafrecht en goede smaak', zegt Philip Brey, hoogleraar ethiek aan de Universiteit van Twente. 'Wel moet vanuit het strafrecht duidelijk zijn waar de grenzen liggen. Een interessante vraag is hoe schuldig de kijkers zijn. Wanneer moedig je iemand aan om zelfmoord te plegen? Dat is nog te weinig voorgekomen om juridisch een grens te kunnen trekken.'

'Er waren altijd mogelijkheden om uitingen op sociale media voor- en achteraf te censureren. Maar bij livestreamen wordt dat ingewikkelder, omdat de beelden bijna niet te screenen zijn zoals dat met tekst via sleutelwoorden gaat. En achteraf, tja, het is live.'

Dat mensen op internet veel radicalere dingen doen, komt volgens mediasocioloog Jan van Dijk van de Universiteit van Twente door een gebrek aan non-verbale communicatie. 'Er is geen enkele nuance, waardoor mensen online veel verder gaan dan op straat.'

Een aandachtssamenleving

'We leven nu in een aandachtssamenleving. Door de oneindige stroom van berichten en informatie wordt het steeds moeilijker om op te vallen', zegt Van Dijk. 'Dat geldt voor zowel de verzenders als ontvangers van boodschappen. Tieners ontvangen verreweg de meeste berichten. En zij ondervinden ook de meeste problemen van wat ik 'overcommunicatie' noem', zegt Van Dijk.

'Het wordt vooral problematisch als een adolescent niet zo lekker in zijn vel zit. Digitale berichten hebben niet of nauwelijks nuance. Daardoor komt een online-opmerking veel harder aan dan een opmerking op het schoolplein.'

Documentairemaker Nicolaas Veul kan meepraten over de effecten van altijd online zijn. Hij ging samen met Tim den Besten het experiment Super Stream Me aan. De jongens wilden drie weken lang, 24/7, hun leven livestreamen. Ze draaiden naar eigen zeggen door en stopten het experiment vroegtijdig.

Een masker op

'Livestreamen is niet per se slecht', zegt Veul. 'Het kan een mooie manier zijn om een verhaal te vertellen of worden gebruikt als platform voor artistieke doeleinden. Maar wat mensen zich niet altijd realiseren is dat je in de digitale wereld een masker op zet. Je wordt een versie van jezelf waarvan je denkt dat die het meest gepast is voor een groot publiek. Daardoor leg je jezelf beperkingen op. Bij mij leidde dat tot ontzettend veel stress.'

Veul: 'Ons experiment was extreem, maar de samenleving verhuist steeds meer naar een digitale omgeving. Mensen gedragen zich in het echt anders dan online omdat ze die gefilterde versie van zichzelf laten zien. Ik denk dat we meer moeten nadenken over de consequenties daarvan.'