Margaretha Zelle, beter bekend als Mata Hari.
Margaretha Zelle, beter bekend als Mata Hari. © ANP

Mata Hari's levensverhaal, spannend en goed verteld

Boek (non-fictie) - Femme fatale

Amerikaanse historicus gelooft niet dat Mata Hari werkelijk heeft gespioneerd. De femme fatale werd veroordeeld wegens gebrek aan schaamte, schrijft Pat Shipman in haar goed geschreven biografie.

Pat Shipman, Femme fatale - Liefde, leugens en het geheime leven van Mata Hari (****), non-fictie.
Uit het Engels vertaald door Robert Junius.
De Arbeiderspers; 400 pagina's; euro 19,99.

Op 15 augustus 1917, iets buiten Parijs, zeeg ze bloedend ineen, doorzeefd door een vuurpeloton. De beroemde Mata Hari, 41 jaar, was dood, nadat 'Margaretha Geertruida Zelle', zoals ze echt heette maar wie ze nooit had willen zijn, was veroordeeld voor spionage voor de Duitsers. Ze stond fier rechtop, weigerde de blinddoek en keek de jonge mannen die hun geweer op haar richtten recht in de ogen. De priester en haar advocaat kregen nog een kushandje. Want ze mocht dan veroordeeld zijn voor verraad, dát was altijd haar grootste talent geweest: mannen verleiden opdat die heel hun verdere, saaie levens lang naar haar zouden terugverlangen.

Gebrek aan schaamte

Haar aanklager 'was ervan overtuigd dat ze een vrouwelijk roofdier was, dat met opzet mannen misleidde'

Was deze vrouw, van oorsprong een Friezin, tijdens de Eerste Wereldoorlog werkelijk een spion? Ook eerdere biografen stelden die vraag. De laatste, de Amerikaanse historicus Pat Shipman, dacht van niet toen ze in 2007 dit nu vertaalde boek publiceerde. Ja, Mata Hari nam wel geld aan van de Duitsers, en ze werd ook gevraagd als spion voor de Franse inlichtingendienst. Maar feitelijk spioneren zou ze niet hebben gedaan, ondanks dat ze met tal van hoge officieren en ambtenaren van alle partijen het bed deelde. Dat deed ze niet om inlichtingen maar om geld los te peuteren. Want ze was geen courtisane, maar wel de minnares van velen; het geld om haar grootse levensstijl te financieren moest ergens vandaan komen.

Volgens Shipman werd Mata Hari daarvoor gestraft: 'Ze werd niet voor spionage veroordeeld, maar voor haar gebrek aan schaamte', schrijft ze. Haar aanklager 'was ervan overtuigd dat ze een vrouwelijk roofdier was, dat met opzet mannen misleidde'.

Goed geschreven levensverhaal

Als het niet echt gebeurd was zou je zeggen: al te veel drama, geweld en sentiment in één verhaal

Als jong meisje woonde 'Griet' in Nederlands-Indië, met een bruut van een echtgenoot, die vermoedelijk haar en haar twee kinderen met syfilis besmette; haar zoontje stierf daaraan. Ze ontvluchtte haar huwelijk en begon in Parijs een glanzende carrière als quasi-oosterse danseres - met haar donkere huid en haar kon ze daar best voor doorgaan. Een tijdlang was ze dé ster van Parijs: de burgers konden zich vergapen aan het vrijwel naakte, met juwelen behangen lichaam van een mooie, zwoele vrouw, want het was 'kunst'. Ook al trokken echte danskenners hun neus ervoor op, het publiek bleef toestromen.

Los van de vraag of ze nu wel of niet een spion was, is dit een goed geschreven en spannend levensverhaal. Als het niet echt gebeurd was zou je zeggen: al te veel drama, geweld en sentiment in één verhaal. Zoals elke femme fatale - denk aan de vileine markiezin de Merteuil in Liaisons Dangereuses die valt voor de losbol Valmont - had ook Mata Hari één zwak moment. De 40-jarige mannenverslindster wordt dodelijk verliefd op een veel jongere Russische officier, die ze dwepend 'Vadime' noemt. Als het uur U nadert laat hij haar vallen. Natuurlijk.