Primatologe Jane Goodall communiceert met een chimpansee in een Duitse dierentuin
Primatologe Jane Goodall communiceert met een chimpansee in een Duitse dierentuin © ANP

Historicus Philipp Blom: 'Wij zijn aapjes die zin zoeken'


De mens is een dier dat verhalen vertelt, betoogt historicus Philipp Blom in de Van der Leeuwlezing die hij op 2 november houdt. Die verhalen zijn nodig, maar ze zijn ook gevaarlijk.

Voor zijn 18de heeft de gemiddelde Amerikaan naar schatting zestienduizend moorden gezien op televisie of in de bioscoop. Zonder enige schroom laat Hollywood zien hoe mensen worden mishandeld, gemarteld of met kogels doorzeefd. Maar seks is taboe op tv. Dat laat zien hoe de westerse cultuur nog altijd is doortrokken van christelijke waarden, zegt historicus Philipp Blom. Het lichaam is vies. Daarom mogen we gerust zien hoe het lijdt, maar niet hoe het geniet.

Op 2 november geeft Blom in Groningen de Van der Leeuwlezing, over het vertellen van verhalen en de noodzaak van een tweede Verlichting die definitief afrekent met onze christelijke erfenis. Hij zal voortbouwen op zijn succesvolle boek Het verdorven genootschap, een portret van de kring rond de radicale Verlichters Diderot en d'Holbach.

Blom groeide op in Duitsland als zoon van een Duitse vader en een Nederlandse moeder. Nog altijd spreekt hij prima Nederlands. Hij studeerde in Wenen en Oxford en werkte in Londen en Parijs, voordat hij in 2007 terugkeerde naar Wenen. 'Het is een vreemde stad, heel katholiek, in een agrarisch land. Maar het is prettig wonen en de cafés zijn er geweldig', zegt hij, aan een tafeltje in café Korb, zo'n typisch Weens koffiehuis waar je kunt eten en drinken, maar ook discussiëren en filosoferen. Blom voelt zich er thuis, een denker die zich bewust is van zijn lichaam, die niet alleen over de Verlichting schreef, maar ook een gids over Oostenrijkse wijnen.

Waarom hebben we een tweede Verlichting nodig? We zijn toch al Verlicht? Daar zijn we juist trots op, zeker als we ons vergelijken met radicale moslims die tekeergaan tegen een knullige anti-Mohammedfilm.
'Als je kijkt welke Verlichte filosofen in de 19de eeuw populair zijn geworden, zie je dat wij een gematigde Verlichting hebben geërfd, die het grondprincipe van het christendom onberoerd laat. Voltaire was een hiërarchisch denker. Verlichting was voor de elite. Hij was heel expliciet over de zin van God: het plebs op zijn plaats houden. En Kant zegt: naast de zintuiglijke werkelijkheid is er een spirituele werkelijkheid die niet voor de rede toegankelijk is. Zo schiep Kant een sociale vrede tussen wetenschap en religie. De rede, het verstand, dat volgens de gematigde Verlichting het hoogste van de mens is, is in feite de christelijke ziel. Dat negeert volslagen dat wij een lichaam hebben.'

Het uitleven van lichamelijke passies zou slechts tot morele chaos leiden, vreesden de gematigde Verlichters, in navolging van de christenen. Maar juist het geloof in de zuivere rede kan leiden tot ontmenselijking, aldus Blom. Het beste voorbeeld hiervan is misschien het communisme: miljoenen mensen zijn vermoord omdat zij ondergeschikt werden gemaakt aan een rationalistische ideologie.

De minder populaire radicale Verlichters, zoals Diderot en d'Holbach, namen juist het lichaam als uitgangspunt voor hun ethiek. Zij zagen de mens niet als een verheven geestelijk wezen, maar als een 'intelligent aapje', aldus Blom. De erkenning dat de mens een dier is, leidde paradoxaal genoeg tot een humanere ethiek, niet gebaseerd op een rationele abstractie, maar op de wens om lijden zo veel mogelijk te voorkomen.

Blom: 'Diderot en d'Holbach zeiden: lust is op zichzelf niet verkeerd, het is onze belangrijkste drijfveer. Genot is goed, pijn is slecht. Maar je leeft wel met anderen. Iedereen heeft hetzelfde recht om zijn lust te beleven en zo min mogelijk te lijden. Daarom kan een maatschappelijke orde alleen ethisch gerechtvaardigd zijn als ze solidair is, als de macht over andere mensen wordt beperkt. Diderot en d'Holbach waren de eerste protofeministen, de eersten die tegen slavernij protesteerden.

'Hun ethiek is ook heel geschikt voor een samenleving met veel migranten. Die heeft behoefte aan een gemeenschappelijke ethiek die niet aan één bepaalde religieuze autoriteit appelleert. Thuis doe je maar wat je wilt, maar de publieke ruimte moet seculier zijn. Zo is het bijvoorbeeld niet acceptabel dat je een dier slacht op een manier die meer pijn doet dan noodzakelijk. Als maatschappij hebben wij bepaald dat we pijn tot een minimum willen beperken. Dan kun je geen uitzondering maken omdat iemand anders een andere traditie heeft.'

Dan bent u ook tegen de besnijdenis van jongens.
'Zeker. In West-Afrika heb je een traditie van scarification, versiering door littekens. Stel dat West-Afrikaanse ouders met een 5-jarig dochtertje naar een Nederlandse arts gaan, met de vraag: kunt u even mooie littekens op mijn dochter maken? Een arts zou dat weigeren. Waarom werkt hij wel mee aan een besnijdenis?'

Je kunt ook pragmatisch redeneren. Moet je de vrijheid van godsdienst aantasten om een ingreep te verhinderen die ook weer niet zulke kwalijke gevolgen heeft?
'Ik vind van wel. Als maatschappij hebben wij besloten: je mag kinderen niet verminken. Je mag ze niet aan een chirurgische procedure onderwerpen die niet noodzakelijk is. Voor volwassenen ligt het anders. Die mogen zich rustig laten besnijden. Dat is net zoiets als een tattoo zetten.'

Als de mens zichzelf ten volle als dier beschouwt, zal hij ook meer respect voor de natuur hebben.
'De mens is meester over de aarde, dat is een bijbelse gedachte die nog altijd veel schade aanricht. Ik kan mij heel goed voorstellen dat wij over honderd jaar worden gezien als de generatie die meer verstoord heeft dan welke andere generatie dan ook.'

Ook dan de generatie van de jaren dertig en veertig? Dan hebben we toch nog een lange weg te gaan.
'Jawel, die generatie heeft misschien 100 miljoen mensen vermoord, maar heeft het milieu niet bijzonder verpest. Wij staan nu voor beslissingen die voor miljarden mensen na ons consequenties hebben. Denk aan het klimaat, we sturen aan op oorlogen over steeds schaarser wordende grondstoffen en water.'

Zulke rampen zijn al heel vaak voorspeld, van de overbevolking in de jaren zestig tot de zure regen in de jaren tachtig. Tot nu toe hebben nieuwe technologieën oplossingen geboden of zijn mensen tijdig tot inkeer gekomen.
'Mensen komen niet tot inkeer.'

Ook niet als de nood hoog genoeg is?
'Maar de nood zal in het Westen niet zo hoog worden. En als het Westen niets doet, zal er ook niets veranderen, want wij gebruiken tien keer zo veel natuurlijke hulpbronnen als anderen.'

De mens is een dier dat verhalen vertelt, betoogt Blom in zijn lezing. 'Wij zijn aapjes die zin zoeken, die overal een bedoeling achter zien.' Verhalen ordenen onze wereld, aldus Blom. Maar ze zijn ook gevaarlijk. Ze kunnen stollen tot religies of ideologieën met potentieel rampzalige gevolgen. Ook dat is een christelijke erfenis: het zoeken naar verlossing door het vinden van 'de' waarheid.

Zijn we niet pragmatischer geworden? Ideologieën als het communisme en het fascisme hebben afgedaan.
'Nu hebben we het verhaal van de markt. Dat is ook een vorm van theologisch denken. In het verhaal van de markt zit iets heel calvinistisch. Het calvinisme gelooft dat God zijn genade al verdeeld heeft onder de mensen, onafhankelijk van de vraag of ze een deugdzaam leven leiden. En door aardse goederen laat hij zien of jij uitverkoren bent. Dat betekent: wie rijk is, verdient het ook. Wie arm is, verdient niet beter, ook in moreel opzicht.'

De markt heeft toch ook veel voordelen?
'Natuurlijk, ik ben een vrij robuuste kapitalist. Dat moet ook wel, als je freelanceschrijver bent. Maar we denken niet aan de markt als iets wat mensen doen, een optelsom van menselijke beslissingen. We denken aan de markt als een objectieve realiteit die boven ons staat. Die we moeten dienen. Daardoor wordt de markt een dictatuur. Befehl ist Befehl. Ik heb geen andere keuze dan het maximeren van mijn winst. Maar waarom zou ik tot elke prijs mijn winst moeten maximeren? Als je zo denkt, wordt de markt een geseculariseerde vorm van religie.

'Dat leidt er onder meer toe dat we anderen uitbuiten. Hun lijden is ondergeschikt aan het verhaal van de markt. Niemand vraagt zich af waar zijn T-shirt of iPad vandaan komt. We denken alleen: lekker goedkoop.'

Landen als China en India zijn er toch enorm op vooruitgegaan? Zonder Apple zouden ze veel slechter af zijn.
'Dat weet ik niet. Maar ik zou zeggen: als iemand voor ons produceert, moeten we hem ook naar onze normen behandelen. Dan betalen we maar iets meer.'

U zegt: we kunnen niet zonder verhalen, maar we mogen er niet helemaal in geloven. Dat is heel moeilijk.
'Dat is ook heel moeilijk. Maar je kunt ook op een niet-dogmatische manier naar verhalen kijken. Ik speel viool. Als je een stuk speelt, heb je de noten. Dat zijn de feiten waaraan je je moet houden. Maar je kunt een stuk op veel verschillende manieren spelen. Er is niet één ware interpretatie van een stuk. Tegelijk is het ook geen postmodern anything goes. Als je slecht speelt, overtuig je de mensen niet. Er zijn wel degelijk zwakkere en sterkere interpretaties.'

Uw idee dat de wereld op een ramp afstevent omdat we het milieu uitputten, is ook zo'n verhaal waar we niet helemaal in moeten geloven.
'Zeker, maar we kunnen niet zonder verhalen leven. We moeten ons alleen afvragen: wat doet een verhaal met ons? Stuurt het ons een richting op die we wenselijk vinden? We moeten een verhaal serieus nemen, maar er niet helemaal in opgaan. Zoals een klein jongetje gelooft dat hij Superman is. Maar als zijn moeder hem voor het eten roept, is hij weer een klein jongetje.'

Philipp Blom
Werd in 1970 geboren in Hamburg. Hij werd internationaal bekend met zijn boeken De duizelingwekkende jaren, over de periode voor de Eerste Wereldoorlog en Het verdorven genootschap, een portret van de kring rond de radicale Verlichters Diderot en d'Holbach. Hij woont in Wenen met zijn vrouw, de Nieuw-Zeelandse schrijfster Veronica Buckley. Komend jaar zal hij in Los Angeles doorbrengen, waar hij werkt aan een cultuurgeschiedenis van het interbellum in Europa en de Verenigde Staten.

30ste Van der Leeuwlezing
Philipp Blom houdt vrijdag 2 november om 16.30 uur in de Martinikerk van Groningen de 30ste Van der Leeuwlezing. Co-referent is de Nederlandse auteur Geert Mak. Thema is 'verhalen waar we in geloven: markt, religie, wetenschap'. De lezing is een initiatief van de stad, de provincie, de Rijksuniversiteit Groningen, de Hanzehogeschool, de Stichting Martinikerk Groningen en de Volkskrant.

Gratis kaarten zijn te bestellen op vanderleeuwlezing.nl of bij de Stichting Van der Leeuwlezing p/a Congresbureau Jitty Jaarsma, postbus 56, 9765 ZH Paterswolde.