Wouter Bos en Lodewijk Asscher.
Wouter Bos en Lodewijk Asscher. © ANP

We hebben het vaker gezien: 'Links verliest als culturele thema's het debat domineren'

Interview met socioloog en politicoloog Merijn Oudenampsen: 'Mensen zijn gewoon afgehaakt'

Doordat culturele thema's de verkiezingscampagne overheersten, sloeg de linkse achterban rechtsaf, zegt politicoloog Merijn Oudenampsen. 'Wil links weer een kracht van betekenis worden, dan zal zij vooral weer lageropgeleiden voor zich moeten winnen.'

Nederland is rechtser geworden, concludeert de politiek commentator van de Volkskrant, Martin Sommer, vanmorgen. Deelt u die analyse?

'Zeker. En niet alleen gelet op de prognose van de zetelverdeling. Grote politieke verschuivingen vinden binnen partijen plaats, meer nog dan tussen partijen. Vroeger, tot 2012 eigenlijk, was bijvoorbeeld het CDA een middenpartij. Nu profileert het CDA zich op rechts als een PVV-light, met voorstellen als het zingen van het Wilhelmus op scholen. Ook de VVD is nu een stuk rechtser dan in jaren '90, toen de sociaal-liberale vleugel nog veel invloedrijker was.'

Merijn Oudenampsen is socioloog en politicoloog. Hij doet als promovendus onderzoek bij de Universiteit van Tilburg naar de intellectuele achtergronden van de draai naar rechts in de Nederlandse politiek sinds de opkomst van Pim Fortuyn.

Ik denk dat mensen vrij cynisch zijn geworden over links

Hoe verklaart u de afstraffing van links?

'Links verliest altijd als culturele thema's het debat domineren. Arbeiders die in sociaaleconomisch opzicht misschien nog progressief zijn, maar sociaal-cultureel conservatief, trekken naar rechts. Het gevolg is dat het linkse electoraat implodeert. Zeker de PvdA heeft veel te weinig gedaan om economische thema's centraal te stellen. Asscher heeft zich op culturele thema's willen profileren met teksten als  'allemaal samen'. Dat heeft niet goed uitgepakt.

'Het grote probleem voor de PvdA was dat ze geen afstand kon of wilde nemen van het gevoerde kabinetsbeleid. De partij had óf pal achter het kabinetsbeleid moeten blijven staan, of daar radicaal mee moeten breken. Nu was het iets daar tussenin. Dat is niet geloofwaardig.

'Voor het VVD-electoraat is hard bezuinigen helemaal niet zo'n groot probleem. Het wordt beschouwd als een manier om economie de concurrerender te maken.

'Ik denk dat mensen vrij cynisch zijn geworden over links in het algemeen. Mensen geloven niet dat verandering echt mogelijk is. Ze zijn gewoon afgehaakt.'

De durf van Klaver ontbreekt bij de anderen

Jesse Klavers pleidooi voor verandering sloeg toch juist aan?

'Het fantastische aan de campagne van Klaver was dat hij dingen zegt die nuchtere commentatoren als 'onrealistisch' bestempelen. Mensen willen dat juist horen: idealen, een visie voor de langere termijn. Die durf ontbreekt bij de anderen.

'GroenLinks is evenwel overwegend een partij voor hogeropgeleiden, voor mensen die toch al beter af zijn. Wil links weer een kracht van betekenis worden, zal zij vooral weer lager opgeleiden en mensen aan de onderkant van de samenleving voor zich moeten winnen.'

De partijtop van de PvdA is helemaal niet zo links

Hoe?

'Zie wat er in Duitsland gebeurt. Onder Martin Schultz breekt de SPD radicaal met het neoliberalisme, in een campagne gericht op 'de kleine man'. Met succes, lijkt het. Ook in Zuid-Europa zie je succesvol links-populisme. Natuurlijk zijn de economische omstandigheden daar anders. Maar voor de PvdA, wil de partij een toekomst hebben, is dat wellicht een wenkend perspectief. Al is een anti-establishment-partij worden, moeilijk voor een partij die zo samenvalt met het establishment. Het kan, maar dan moet je er wel in geloven. De partijtop is helemaal niet zo links.'

Jesse Klaver zei ook: PVV-stemmers zijn eigenlijk linkse kiezers.

'Niet allemaal, maar een gedeelte zeker. Zeker in sociaaleconomisch opzicht. Al is het PVV-programma dat helemaal niet. We hebben in Nederland altijd rechtse arbeiders gehad die op de christelijke partijen stemden. De opmars van de PvdA in de jaren '70 doorbrak dat. Nu wonen we in een welvarend land en overheersen culturele thema's. Dan komt de arbeider weer rechts uit.'

De SP heeft geen debatcultuur

Waarom profiteert de SP niet?

'Het probleem van de SP is dat de partij nauwelijks in staat is het debat te veranderen. Het is een partij die heel erg uitgaat van organisatie en mobilisatie, een vakbondspartij. De SP kon van het bekritiseerde bezuinigingsbeleid echter nauwelijks een thema te maken, terwijl dat het verhaal was waarmee de partij kon winnen. Alle pijlen waren gericht op de zorg. Maar daarin waren er eigenlijk geen tegenstanders.

'Een ander probleem is dat niet alleen de eigen achterban erg verdeeld is over culturele thema's, maar dat ook de partij zelf zwabbert. Jan Marijnissen valt terug op de brochure Gastarbeid en Kapitaal uit 1983, en claimt dat de SP nog eerder dan Pim Fortuyn de multiculturele samenleving bekritiseerde. Maar dan komt Emile Roemer weer aan met een vrij links verhaal over vluchtelingen en solidariteit. De SP heeft geen debatcultuur.'

Altijd volgen kritische rapporten, maar het verandert de koers nooit echt

En de PvdA, weer een rapport vol zelfkastijding waarschijnlijk?

'Mijn stelling is altijd: de partij combineert sociaaldemocratische façade met sociaal-liberale politiek. Elke keer na een gevoelig verlies is er het verlangen naar de bron. Altijd volgen kritische rapporten, maar het verandert de koers nooit echt. Dat bepaalt het gekke masochistische karakter van de partij.

'De vraag is of er nu meer komt dan een groot mea culpa. Asscher zei gisteren zoveel als: we hebben het goed gedaan, maar we hebben dat niet goed gecommuniceerd. Dat is de klassieke manier om te zeggen: we gaan door op de oude voet. Ik ben benieuwd of er nu meer komt dan een retorische kritiek op de gevaren koers.'