Klaver, Pechtold, Rutte en Buma in de tuin van het Catshuis.
Klaver, Pechtold, Rutte en Buma in de tuin van het Catshuis. © ANP

Was het onwil van GroenLinks of wilden VVD, CDA en D66 niet bewegen?

Opnieuw liepen formatiebesprekingen met GroenLinks stuk op het onderwerp migratie. Klaver weigerde te tekenen voor toekomstige vluchtelingendeals met Afrikaanse landen gebaseerd op de Turkijedeal. Was het onwil van GroenLinks of wilden VVD, CDA en D66 niet bewegen?

Vier mannen toonden zich maandagavond uiterst verbolgen over de starre houding van Jesse Klaver. Teleurstellend vonden ze het - Mark Rutte, Sybrand Buma, Alexander Pechtold én informateur Tjeenk Willink - dat GroenLinks geen ja zei tegen het migratievoorstel van de informateur. Deze coalitie had grootse dingen kunnen doen, maar op een 'gering punt' (aldus Tjeenk Willink) had Klaver de gesprekken laten klappen.

De aanklacht van VVD, CDA en D66 tegen GroenLinks klonk gisteravond luid en duidelijk in de gangen van het Tweede Kamergebouw. Woordvoerders van deze drie partijen waren aanwezig om journalisten hun versie van de stukgelopen onderhandelingen op te dienen. Alexander Pechtold ontving journalisten in de D66-fractiekamer om met hen zijn verbijstering te delen. Het team van GroenLinks had zich elders teruggetrokken en hield zich stil. De reactie van Klaver kwam pas laat op de avond in de vorm van een Facebookbericht aan zijn achterban.

Het beeld dat de 'motorblok'-partijen inmiddels hadden geschetst was dat van een wispelturige Klaver die in de afgelopen zes dagen tweemaal op het punt had gestaan akkoord te gaan, maar telkens na consultatie met zijn team toch weer de hakken in het zand zette. Terwijl de drie partijen en de informateur werkelijk alles hadden gedaan om GroenLinks binnenboord te houden. Tjeenk Willink had zelfs advies ingewonnen van een hoge ambtenaar van Buitenlandse Zaken die zich in Europa bezighoudt met migratiedeals.

Volgens Pechtold was Tjeenk Willinks voorstel vele malen beter dan de bestaande EU-Turkijedeal, want de informateur had tal van waarborgen ingebouwd. Hier was sprake van 'politiek onvermogen en politieke onwil', concludeerde Pechtold.

De vraag is of het compromisvoorstel wel een voorstel was tot een compromis. Zijn VVD, CDA en D66 GroenLinks daadwerkelijk tegemoetgekomen? Een maand geleden liep een eerste formatiepoging al stuk omdat Klaver weigerde de Turkijedeal te verheffen tot blauwdruk voor vluchtelingendeals met Afrikaanse landen.

GroenLinks voerde het afgelopen jaar fel oppositie tegen de Turkijedeal. Nederland zou juist meer vluchtelingen moeten opvangen in plaats van mensen per boot terug de Middellandse Zee over sturen naar Turkije. Oorlogsvluchtelingen verdienen het recht op asiel in Europa, meent GroenLinks. Bovendien had de partij grote zorgen over het lot van vluchtelingen in Turkije. Kregen zij daar wel de bescherming en opvang waar zij recht op hadden? In de praktijk hielden papieren beloften vaak geen stand.

Dus wilde Klaver half mei niet tekenen voor het exporteren van de Turkijedeal naar Afrika. De wens van VVD, CDA en D66 stuitte bij GroenLinks op een 'principiële ondergrens'. Nadat D66 een streep had gezet door coalitiebesprekingen met de ChristenUnie kwam Klaver vorige week toch weer in beeld. Hij was bereid te praten als de andere drie partijen bereid waren te bewegen, zei hij. Het leidde tot zes dagen van nieuwe onderhandelingen.

Tekst loopt door onder afbeelding

Tjeenk Willink stuurde zijn voorstel gisteravond naar de Tweede Kamer opdat die een dezer dagen goed geïnformeerd kan debatteren over het vervolg van de formatie. Het voorstel begint met de constatering dat de EU-Turkije-afspraak niet in strijd is met het VN-vluchtelingenverdrag. Het recht op asiel blijft gewaarborgd want Turkije voorziet in 'een veilige opvang, adequate voorzieningen en de verlening van een status die effectieve bescherming biedt'.

Vervolgens constateert de informateur: 'Vergelijkbare afspraken zijn mogelijk tussen de EU en landen in Noord-Afrika.' Mensen die worden teruggestuurd naar Afrikaanse landen moeten op dezelfde bescherming kunnen rekenen als vluchtelingen in Turkije. 'Doel is ook daar te bereiken dat alle migranten worden beschermd in overeenstemming met de relevante internationale standaarden en met respect voor het beginsel van non-refoulement' (de garantie dat een vluchteling niet wordt uitgezet naar een land waar hij niet veilig is, red.). In Turkije opgedane ervaringen en 'eventuele rechterlijke uitspraken' worden bij afspraken met Afrikaanse landen betrokken, stelt de informateur voor. 'Ook de UNHCR (de VN-vluchtelingenorganisatie, red.) heeft hierbij een rol.' Tot slot schrijft hij: 'Over de nieuwe afspraken kan juridisch advies worden gevraagd.'

De tekst is 'boterzacht', stelt Leo Lucassen, directeur onderzoek van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam. 'Je hoeft geen aanhanger van GroenLinks te zijn om te snappen dat die partij zegt: hier kunnen we niet mee verder.' De praktijk in Turkije komt niet overeen met de afspraken op papier, zegt de hoogleraar. 'Iedereen vergeet dat de Turkijedeal een humanitaire ramp is. De mensen zitten onder erbarmelijke omstandigheden vast en van het overnemen van mensen door de EU is niet of nauwelijks sprake. Zo'n deal wil je dan herhalen met landen in Noord-Afrika, waar de situatie nog veel ingewikkelder is dan in Turkije?'

Hij zegt verbaasd te zijn dat 'D66 zich hiermee heeft laten lijmen'. In tegenstelling tot GroenLinks was D66 vorig jaar voorstander van de Turkijedeal, al was de partij kritisch over de uitvoering. Lucassen waarschuwt tegen het snel sluiten van nieuwe migratiedeals. 'Laten de Europese landen eerst eens doen wat ze hebben beloofd in plaats van zich fastforward in weer iets nieuws te storten.'

De korte versie van Tjeenk Willinks voorstel: de Turkijedeal voldoet aan internationale verdragen en is te exporteren naar Noord-Afrika. De handreiking van VVD, CDA en D66 aan GroenLinks bestond uit de belofte van 'juridisch advies' en een betere uitvoering van Afrikaanse deals dankzij in Turkije geleerde lessen. Klaver moest nog steeds door zijn principiële ondergrens: hij werd gevraagd te tekenen voor het terugsturen van vluchtelingen naar landen waar hun lot ongewis is.

Het was niet genoeg, schrijft Klaver op Facebook. 'Wij willen waterdichte garanties dat de landen waarmee we de akkoorden sluiten het recht op bescherming en opvang daadwerkelijk zullen geven.' Die garanties kreeg hij niet van VVD, CDA en D66.

Het voorstel van informateur Tjeenk Willink

De afspraak tussen de EU en Turkije beweegt zich binnen de grenzen van het recht zoals dat in volkenrechtelijke verdragen, waaronder het Vluchtelingenverdrag, met het individuele recht op asiel is opgenomen. Ook materieel wordt aan die verdragen voldaan door de combinatie van de
voorprocedure in Griekenland en waarborgen voor bescherming in Turkije zoals de inachtneming van het beginsel van non-refoulement, een veilige opvang, adequate voorzieningen en de verlening van een status die effectieve bescherming biedt. Bij de uitvoering kan het toezicht verder worden versterkt.

Vergelijkbare afspraken zijn mogelijk tussen de EU en landen in Noord-Afrika. Doel is ook daar te bereiken dat alle migranten worden beschermd in overeenstemming met de relevante internationale standaarden en met respect voor het beginsel van non-refoulement. Daarbij worden de opgedane ervaringen bij de uitvoering van de afspraken met Turkije, eventuele rechterlijke uitspraken die daarop betrekking hebben en in de praktijk ontwikkelde bestuurlijke methoden, zoals bijvoorbeeld in Griekenland met assistentie vanuit lidstaten van de EU, betrokken. Ook de UNHCR heeft hierbij een rol. Over de nieuwe afspraken kan juridisch advies worden gevraagd. Belangrijk blijft verder de aanpak van grondoorzaken van de migratie.