VVD-fractievoorzitter Mark Rutte komt aan bij de Tweede Kamer voor een gesprek met verkenner Edith Schippers.
VVD-fractievoorzitter Mark Rutte komt aan bij de Tweede Kamer voor een gesprek met verkenner Edith Schippers. © ANP

Rutte als Kamerlid die premier Rutte aan de tand voelt? Het kan in demissionair kabinet

Wat doet een demissionair kabinet?

Tot er een nieuw kabinet is, bevindt politiek Den Haag zich in een grijs gebied dat luistert naar de naam demissionair. Acht politici zitten er middenin. Het zijn de bewindslieden van het demissionaire kabinet Rutte II die vanaf donderdag tevens Tweede Kamerlid zijn. De VVD'ers Rutte, Hennis, Dijkhoff en Dekker, alsmede de PvdA'ers Asscher, Dijsselbloem, Ploumen en Dijksma: zolang de formatie duurt controleren zij zichzelf.

De dag voor de verkiezingen hebben alle ministers en staatssecretarissen hun ontslag aangeboden aan de koning. Die houdt dat 'in beraad' tot een nieuw kabinet wordt beëdigd. Rutte II is aldus demissionair.

In het staatsrecht ligt daar vrijwel niets over vast. Behalve dat een Kamerlid uitsluitend tegelijk minister of staatssecretaris kan zijn indien hij of zij al ontslag heeft ingediend. Normaal gesproken mag dat niet aangezien Kamerleden bewindslieden controleren. Dat kunnen niet dezelfde mensen zijn.

Niet vallen

Een demissionair kabinet kan niet vallen, want het heeft al ontslag aangeboden. Als een demissionair minister opstapt, is dat uit eigener beweging. Eén keer, in december 2006, stuurde de net gekozen Tweede Kamer zo'n minister weg. Dat was al uniek, nog uitzonderlijker was dat demissionair VVD-minister Rita Verdonk (Vreemdelingenzaken) weigerde te vertrekken. Ze bleef op het pluche ondanks haar volgens staatsrechtgeleerden 'antiparlementaire gedrag'. Wel pakte premier Balkenende haar taken deels af.

Rutte II kan vanaf donderdag rekenen op de formele steun 42 van de 150 Kamerzetels. Parlementaire fatsoensnormen schrijven voor dat zo'n kabinet niets wezenlijks meer doet. Het is onwaarschijnlijk dat bijvoorbeeld het PvdA-Kamerlid Ploumen in een Kamerdebat zichzelf als demissionair minister van Ontwikkelingssamenwerking stevig aan de tand voelt, waarna Ploumen voor haar reactie naar Vak K rent.

Controversiële besluiten

Een demissionair kabinet hoeft bij calamiteiten niet op de handen te zitten

Alexander van Kessel, historicus

Formeel mogen demissionaire en normale kabinetten even controversiële besluiten nemen. Het is aan de Kamer welke onderwerpen te omstreden zijn om te behandelen al staat hierover niets in het Reglement van Orde. 'Dat illustreert de ruimte die de Kamer heeft in een demissionaire periode', stelt historicus Alexander van Kessel van de Radboud Universiteit Nijmegen.

Naarmate de demissionaire periode langer duurt, neemt de noodzaak toe omstreden zaken toch af te handelen - de begroting bijvoorbeeld. Ook neemt de kans toe dat er iets gebeurt wat een krachtdadig optreden vergt van het kabinet. Denk aan de treinkaping in 1977 toen het kabinet Den Uyl enkele maanden demissionair was. Van Kessel: 'Een demissionair kabinet hoeft bij calamiteiten niet op de handen te zitten. De Kamer kan het wel ter verantwoording roepen, maar niet wegsturen.'

Lees ook

Van middenkabinet tot 'christelijk progressief', alle formatiewensen op een rij
In een marathonsessie brengen alle fractieleiders van de dertien gekozen partijen hun coalitiewensen over aan verkenner Edith Schippers.

Een voorschot op de plannen van Rutte III
Maandag gaat Edith Schippers beginnen aan haar 'verkenning'. Maar wij weten al wat VVD, CDA, D66, GroenLinks en ChristenUnie bindt.

Sheila Sitalsing: 'Advies' vanuit VVD: niet te veel noten op je zang, Klaver
Groen moet het worden, het beleid van het nieuw te vormen kabinet. En 'herkenbaar rechts', want 'de VVD-achterban heeft óók zeven jaar lang zitten inleveren'.