Alexander Pechtold (D66), Sybrand Buma (CDA), Mark Rutte (VVD) en Jesse Klaver (GroenLinks) op het Binnenhof, waar de gesprekken over de formatie onder leiding van informateur Edith Schippers worden gehouden.
Alexander Pechtold (D66), Sybrand Buma (CDA), Mark Rutte (VVD) en Jesse Klaver (GroenLinks) op het Binnenhof, waar de gesprekken over de formatie onder leiding van informateur Edith Schippers worden gehouden. © ANP

Radiostilte tijdens formatie is goed teken: 'Hoe meer lekken, hoe meer onwil'

De formatie - dag 26

De onderhandelingen over Rutte III gaan maandag verder, de radiostilte blijft voorlopig intact. Een goed teken? 'Hoe meer lekken, hoe meer onwil.'

'Er is nog geen zicht op welke uitkomst dan ook', zei informateur Edith Schippers afgelopen donderdag. 'Er is geen enkel onderwerp afgetikt. In die fase zitten we nog helemaal niet.'

In welke fase zit de formatie dan wel? De buitenstaander moet het doen met de summiere informatie die de onderhandelende partijen geven. Zo is bekend dat er met hulp van de pasja's van onder andere het Centraal Planbureau, De Nederlandsche Bank en het Planbureau voor de Leefomgeving 'een foto van het land' is gemaakt. Wat zijn de uitdagingen? Op welke vragen moet het volgende kabinet antwoord geven?

Er is tegelijkertijd ook al voorzichtig onderhandeld over concrete onderwerpen, maar hoe concreet blijft een raadsel. Geen partij wil inhoudelijk iets kwijt over de gesprekken in de Stadhouderskamer.

Stilste formatie ooit

Radiostilte wordt van oudsher opgevat als een goed teken. 'Hoe meer lekken, hoe meer onwil', werd al opgemerkt in 1982 bij de vorming van Lubbers I - 'de stilste formatie ooit'. Die wet lijkt nog steeds op te gaan.  'Dit gaat nog weken zo verder', zei demissionair premier Mark Rutte afgelopen week over zijn eigen nietszeggende teksten. In 2010 verklaarde hij tegen de wachtende journalisten: 'Jullie kunnen op vakantie.'

Ervaringen uit het verleden blijven vooralsnog de belangrijkste bron van informatie. Geklaag over het trage verloop van de onderhandelingen - afgelopen vrijdag was er kritiek op de vrije 'papadag' voor Jesse Klaver - is bijvoorbeeld van alle tijden. Dries van Agt wuifde de kritiek op zijn langdurige 'politieke barensweeën' al eens superieur weg, zo valt te lezen in de recent verschenen bundel  Kabinetsformaties 1977-2012. De CDA'er over de formatie: 'Het is een gebeurtenis in een klein land, op een kleine planeet, in een groot heelal. Het betekent allemaal niet zo geweldig veel.'

Ex-informateur Jan de Koning had in 1986 meer een huis-tuin-en-keukenverklaring voor de lange formatie: 'Een plant groeit niet door aan zijn bladeren te trekken.'

Tactiek

Ook nu zijn de partijen weer bezig met een gemeenschappelijke visie en 'een foto van het land'

Zeker is dat tijdrekken ook een tactische zet kan zijn van een informateur. Hoe langer mensen aan tafel zitten, des te moeilijker het wordt om de onderhandelingen op te blazen. Wie heeft er zin in om straks weer helemaal opnieuw te beginnen?

Zo deed informateur Jos van Kemenade er in 1982 alles aan om het meest heikele punt tussen CDA en PvdA - de plaatsing van kruisraketten in Nederland - zo lang mogelijk te vermijden. In plaats daarvan sprak hij vooral over het sociaal-economische programma. 'Ik dacht: als dat allemaal op tafel ligt, dan wordt het voor beide partijen nog verdraaid lastig om met een 'nee' aan te komen', zei Van Kemenade daar later over.

In 1982 werkte dat niet. Het CDA eiste duidelijkheid over de kruisraketten en koos uiteindelijk voor de VVD. In 2010 mislukte een vergelijkbare tactiek bij de onderhandelingen tussen VVD, D66, PvdA en GroenLinks over Rutte I. Toen deden de onderhandelaars er eerst alles aan om zoveel mogelijk bezuinigingen bij elkaar te sprokkelen - een grote wens van de VVD. Er stond al voor 15 miljard aan saneringen op het bord toen het alsnog misliep. De partijen hadden cirkeltjes gedraaid rond de belangrijkste meningsverschillen - de hypotheekrente en het ontslagrecht. Uiteindelijk bleken die onoverkomelijk, hoe veel werk er ook al was verzet.

Ook nu zijn de partijen weer bezig met een gemeenschappelijke visie en 'een foto van het land', maar uiteindelijk blijft de vraag of de evidente valkuilen dit keer wel omzeild kunnen worden. Iedereen weet waar de grote verschillen tussen GroenLinks en CDA/VVD liggen: milieu, inkomensverdeling , immigratie en vluchtelingenbeleid.

Volgens Schippers zit de formatie 'nog helemaal niet in die fase', maar ergens in de komende weken moet toch duidelijk worden of er op die thema's een compromis mogelijk is.

Of niet. En dan begint alles weer opnieuw.

De coalitiewijzer: