SP-aanhangers juichen na de bekendmaking van een tussenuitslag tijdens de verkiezingsavond na de Provinciale Statenverkiezingen.
SP-aanhangers juichen na de bekendmaking van een tussenuitslag tijdens de verkiezingsavond na de Provinciale Statenverkiezingen. © ANP

SP machtiger in provincies dan PvdA

De PvdA wordt als linkse bestuurderspartij in de provincies voorbijgestreefd door de SP. De sociaal-democraten keren na de forse verkiezingsnederlaag van vorige maand nog maar terug in vijf provinciebesturen. De socialisten komen in zes provincies op het pluche te zitten.

Dieptriest voor Fryslân

PvdA-lijsttrekker Jannewietske de Vries

Opmerkelijk is ook dat een andere verliezer, de VVD, zich gewoon handhaaft als bestuurderspartij in liefst elf provincies. Het CDA gaat zelfs in alle twaalf de provincies meebesturen. D66, net als de SP een grote winnaar bij de verkiezingen, komt in acht provinciale colleges

Dat blijkt uit een inventarisatie van alle adviezen die de informateurs in elke provincie hebben afgegeven over de meest voor de hand liggende en kansrijke coalitie. Op basis van die adviezen voeren de partijen momenteel onderhandelingen over een bestuursakkoord en de vorming van een college.

Bij die formatie-onderhandelingen kan het natuurlijk nog fout gaan - dus enig voorbehoud is op zijn plaats.  Maar meestal komen de coalitiepartijen er wel uit.

De teloorgang van de PvdA in de provincies is al enige jaren aan de gang. Maar de electorale afstraffing van vorige maand heeft een enorme knauw gegeven, waardoor de traditionele bestuurderspartij nu zelfs vier andere partijen boven zich moet dulden.

'Dieptriest'

In 2003 zaten de sociaal-democraten nog in elf provinciebesturen, vier jaar later in tien en nog eens vier jaar later in acht. Vooral in de twee noordelijke provincies, van oudsher PvdA-bolwerken, is de dreun hard aangekomen. In Friesland ontbreekt de PvdA voor het eerst sinds de oprichting in 1946, bijna zeventig jaar geleden, in het provinciebestuur.  'Dieptriest voor Fryslân', aldus PvdA-lijsttrekker Jannewietske de Vries.

In Groningen werd de SP zelfs de grootste partij. Informateur Peter Verschuren, SP-wethouder in Hoogezand-Sappemeer, zette de PvdA buitenspel. Hij probeert nu een coalitie te vormen met CDA, ChristenUnie, D66 en GroenLinks.

Volgens de Groningse SP-fractievoorzitter Sandra Beckerman zijn de verschillen met de PvdA te groot: 'Ideologisch horen we dicht bij elkaar te liggen. Maar de afgelopen jaren is keer op keer gebleken dat we in de praktijk lijnrecht tegenover elkaar staan en heel andere keuzes maken als het gaat om leefbaarheid, werkgelegenheid en bestuursstijl. Inhoudelijk staat de PvdA hier in de provincie mijlenver van ons af.'

Vijf provincies

De PvdA keert nog maar terug in de besturen van vijf provincies: Drenthe, Gelderland, Noord-Holland, Zeeland en Limburg.  In drie gevallen (Gelderland, Noord-Holland en Zeeland) gaat het om ongewijzigde coalities die het bestuur willen voortzetten.

De SP zat de afgelopen vier jaar in Noord-Brabant en Zuid-Holland in het college. In beide provincies beviel de samenwerking met VVD en CDA (en in Zuid-Holland ook met D66) zo goed dat de coalitie wordt voortgezet.  In Brabant hebben de SP en VVD - op nationaal niveau toch tegenpolen - elkaar voor de verkiezingen zelfs openlijk de liefde verklaard.

Bestuurderspartij

Na de eclatante verkiezingsoverwinning bijna een maand geleden ontpopt de SP zich nu voor het eerst echt als bestuurderspartij. Als de formatie-onderhandelingen overal goed verlopen, komen de socialisten zelfs in zes provinciebesturen.

Ook in Limburg zit de SP aan de onderhandelingstafel. CDA-leider en gedeputeerde Ger Koopmans, voormalig Tweede Kamerlid, wil de coalitie met verliezers VVD en PvdA voortzetten en aanvullen met D66 en SP. 'Schandalig', vindt PVV-lijsttrekker Michael Heemels . 'Onze kiezers worden aan de kant gezet, terwijl de grootste verliezers van de Statenverkiezingen gewoon meepraten.'

Knetterende ruzie

Na het CDA is de PVV de tweede partij van Limburg. Maar veel partijen willen niet met de PVV samenwerken. De partij van Geert Wilders nam vier jaar geleden voor het eerst zitting in het Limburgse provinciebestuur, maar stapte daar al snel weer uit na een knetterende ruzie met het CDA.

In Gelderland is de SP buiten de boot gevallen. Daar wordt de huidige coalitie voortgezet, tot teleurstelling van SP-fractievoorzitter Eric van Kaathoven. Volgens hem doet 'een college met drie verliezers geen recht aan de verkiezingen'. Datzelfde gebeurt in Drenthe, waar eveneens drie verliezende partijen willen doorregeren en alleen de ChristenUnie een zetel won. 'Een kwestie van the loser takes it all', aldus de Drentse SP-leider Ko Vester.

Ook D66 weet de verkiezingswinst om te zetten in meer bestuursmacht. De democraten, die al in vijf provinciebesturen zitten, voeren in acht provincies coalitie-onderhandelingen. Van de lokale en regionale partijen, de laatste jaren sterk in opkomst, treedt alleen de Fryske Nasjonale Partij (FNP) toe tot het provinciebestuur.