Hoe in één wijk PVV en Denk de grootste werden

'Het ongenoegen was er al, voordat er dergelijke partijen waren'

In binnen- en buitenland werd opgelucht ademgehaald toen bleek dat Nederland niet zo gepolariseerd is als de peilingen deden vermoeden. Maar op sommige plekken brengt de verkiezingsuitslag grote tegenstellingen aan het licht. Dat geldt zeker voor Feijenoord.

'Alle Turken hier hebben Denk gestemd, en ik ook', zegt Akdag (42), op de hoek van het uitgestrekte Afrikaanderplein. De Turks-Nederlandse vrouw die een lichtgroene sjaal als hoofddoek om haar hoofd heeft geknoopt, overdrijft maar een klein beetje. In het Rotterdamse stadsgebied Feijenoord waarvan de Afrikaanderwijk deel uitmaakt, is de partij van de Turks-Nederlandse politicus Kuzu de grootste geworden, met 20 procent van de stemmen. De PVV is er de tweede partij met 16 procent.

'Kuzu gaat het beter maken voor de mensen in de wijk', zegt Akdag, die gebrekkig Nederlands spreekt. 'Er is zelfs bezuinigd op het geld dat ik krijg als overblijfmoeder op school. Mijn man verdient slechts het minimumloon, terwijl alles duurder wordt.'

Wat betekent het voor de sfeer in een wijk, als veel bewoners in hun politieke mening zo tegenover elkaar staan? Is deze polarisatie voelbaar op straat in dit deel van Rotterdam-Zuid, waar veel mensen wonen met een migratieachtergrond, en waar de meeste bewoners het niet ruim hebben?

Ongeveer eenderde van de bewoners heeft op een polariserende partij gestemd

Hamit Karakus, directeur van Platform31

'Er moet onderzoek worden gedaan naar deze opvallende verkiezingsuitslag op wijkniveau', zegt Hamit Karakus, directeur van Platform31, een kenniscentrum voor stedelijke ontwikkeling. Voorheen was hij wethouder in Rotterdam voor de PvdA.  'Ongeveer eenderde van de bewoners van deze wijken heeft op een polariserende partij gestemd. Maar we weten niet voor hoeveel van hen het vooral een proteststem is.'

Voor een deel zal het te maken hebben met een gebrek aan perspectief, vermoedt Karakus. 'Mensen wonen in gesegregeerde wijken, er is weinig kans op werk. En als ze werk hebben, biedt dat niet meer de zekerheid van vroeger. Mensen maken zich zorgen, hoor ik hier nog wel thuis.'

Op straat hoor je opgezouten meningen over politiek. 'Welke idioot gaat nu op zo'n Turk stemmen', vraagt de 77-jarige Jan, bewoner van Feijenoord sinds zijn geboorte,  zich hardop af, vanachter zijn rollator. 'Alleen mensen zonder hersens steunen zo'n leider die Nederland uitmaakt voor nazi's, dat is toch te zot voor woorden?'

Jan heeft zelf op de VVD gestemd. Maar zijn wijkgenoten, die hij er aan het Afrikaanderplein groet voor een praatje in het lentezonnetje, kozen voor de PVV. Santos (60), van Kaapverdiaanse afkomst: 'Die andere allochtonen passen zich niet aan, en dat gaat nooit gebeuren ook. Wij Kaapverdianen zijn van leven en laten leven. Wij zijn gematigde katholieken, en strijden niet voor ons geloof. Waar fanatisme is, gaat bloed vloeien.' Zijn 59-jarige vriend van Surinaamse afkomst zegt: 'Wilders spreekt de waarheid, er moet iets veranderen.'

Aan de andere kant van het plein zegt een 30-jarige hoogopgeleide bewoonster van Pakistaanse afkomst dat ze juist op DENK heeft gestemd vanwege het PVV-geluid dat ze zo vaak hoort in haar wijk. 'Het is een moslimpartij en de enige die Wilders een koekje van eigen deeg geeft. Mijn stem is een proteststem tegen Wilders. Hij schildert alle moslims af als gevaarlijke terroristen en daardoor komen groepen meer tegenover elkaar te staan. Wilders maakt DENK groot.'

In binnen- en buitenland klonken opgeluchte reacties toen uit de eerste verkiezingsuitslagen bleek dat de PVV niet de grootste partij in Nederland was geworden. Het populisme heeft niet gewonnen, werd gezegd.  Maar lokaal zijn er gebieden waarvan de  verkiezingsuitkomsten een verregaande polarisatie laten zien. Niet alleen in de aantallen stemmen voor de voornamelijk tegen moslimmigranten gerichte partij van Geert Wilders. Maar ook in veel aanhang voor DENK, de partij  van de ex-PvdA-er Tunahan Kuzu; de Turks-Nederlandse partijleider die ongenuanceerd inspeelt op het ongenoegen van Nederlanders met een migratieachtergrond.

In Rotterdam is de PVV,  met 16 procent van de stemmen, slechts een fractie kleiner dan de grootste partij, de VVD (17 procent). En DENK (8 procent) trekt er meer stemmen dan de PvdA (6 procent); die er in 2012 nog bijna eenderde van de stemmen kreeg.

In Rotterdam-Zuid deden de PVV en DENK goede zaken.  Rotterdam-Zuid kampt met zulke hardnekkige achterstanden, dat er een 'nationaal programma' wordt uitgevoerd om de problemen aan te pakken. 

Directeur Marco Pastors van dit Nationaal Programma Rotterdam-Zuid zegt niet verbaasd te zijn over de afwijkende verkiezingsuitslag in dit deel van Rotterdam. 'De tweedeling in de maatschappij zie je erin terug, met zowel de onvrede van de autochtone als de allochtone bewoners. Veel bewoners in de achterstandswijken hebben het moeilijk. Er is veel werkloosheid, de kinderen hier doen het slechter op school dan gemiddeld. De crisis is voorbij, met Rotterdam gaat het goed, maar veel mensen hier merken daar weinig van.'

Het verbeteringsprogramma richt zich op school,werk en wonen. Pastors: 'Als op deze onderwerpen vooruitgang wordt geboekt, zal hopelijk ook de frustratie onder de bewoners verminderen. Deze lokale verkiezingsuitslagen geven  een duidelijk signaal aan het nieuwe kabinet dat het moet blijven investeren in deze wijken.' 

'In zulke buurten is het logisch dat veel mensen geen VVD stemmen', zegt Klaas (66), gepensioneerd stoffeerder, die een shaggie rookt op de Pretoriastraat. 'Wij zijn hier minder bedeeld, de VVD is er voor de rijken.' Klaas heeft bijna zijn hele leven PvdA gestemd, tot de PVV opkwam. 'Wij Nederlanders staan in zulke wijken nu op achterstand. De Marokkanen en Turken hebben hechte gemeenschappen en steunen elkaar als er wat gebeurt. Dat doen Nederlanders niet. ' Maar dit keer heeft hij 50Plus gestemd. 'Ik ben er al weer aan gewend hoe het hier is in de wijk. Veel ouderen hebben het zwaar, dat is nu belangrijker.'

Ga dan terug naar Turkije als het je hier niet bevalt, denk ik dan

Marcia, wijkgenote

Ook zijn wijkgenote Marcia (76), die eerder PVV stemde, is dit keer geswitched, naar de Partij voor de Dieren. 'Wilders is een van de weinige politici die naar ons luistert als we zeggen dat we in onze wijk weinig meer te vertellen hebben als Nederlanders', zegt ze. 'Maar een stem op de PVV lost niets op, want de andere partijen willen niet met Wilders samenwerken.' Dat DENK nu de grootste is Feijenoord verbaast haar niet. 'Afgelopen weekend bij die demonstratie bij het consulaat in het centrum hebben we gezien hoe het botst. Ga dan terug naar Turkije als het je hier niet bevalt, denk ik dan.'

Dat de uitslagen in gebieden als Feijenoord zo afwijken van het landelijk gemiddelde afwijkende komt door het ongelijke effect dat migratie heeft op verschillende wijken, zegt hoogleraar stedelijke vernieuwing en segregatie Maarten van Ham van de TU Delft. 'Juist in wijken met een heel gemengde bevolkingssamenstelling zijn er botsingen. Veel linkse hoogopgeleiden wonen niet in dergelijke buurten.'

In Rotterdam gebeuren dingen bovendien eerder en heviger dan elders, wordt gezegd. In de stad wonen meer laagopgeleiden dan in de andere grote steden. Zij hebben minder geprofiteerd van de veranderingen in de samenleving, als de groeiende rol van de Europese Unie.  'Veel bewoners hebben het gevoel dat zij het meest hebben verloren bij de immigratie', zegt Van Ham. 

In Rotterdam kwam deze onvrede in de samenleving vijftien jaar geleden al naar boven toen  Pim Fortuyn in maart 2002 er de gemeenteraadsverkiezingen won met  Leefbaar Rotterdam.  Op 6 mei 2002 werd hij vermoord. 

Dat in Feijenoord bij deze verkiezingen relatief veel mensen op DENK en de PVV hebben gestemd, betekent niet dat de spanningen op straat er nu groter zijn, relativeert Van Ham. 'Het ongenoegen was er al, voordat er dergelijke partijen waren. Het is juist mooi dat die er zijn binnen ons democratisch bestel, waarmee bewoners hun ongenoegen kunnen uiten. Het electoraat van beide partijen heeft een grote overeenkomst: zij voelen zich niet gehoord door andere partijen, in deze tijd van polarisatie. Voorheen heeft de traditionele politiek te weinig aandacht besteed aan de effecten van immigratie op wijken, straten, buurten.'

De Afrikaanderwijk is een van de eerste buurten in Nederland die multicultureel werd. Van Ham: 'Veel bewoners met een migratieachtergrond stemden eerder PvdA. Deze cijfers zijn voor de Rotterdamse burgemeester Aboutaleb een mooie barometer op wijkniveau van hoe het staat met het ongenoegen. Aboutaleb zal met oplossingen moeten komen voor de buurten waar extreem is gestemd. Door wederzijds begrip te kweken. En sociaal-economische achterstanden weg te werken. Maar er wordt natuurlijk al heel veel gedaan op Rotterdam-Zuid.'

Ondanks de grote verschillen van mening, staan de bewoners van de Afrikaanderwijk zeker niet tegenover elkaar. Dat zegt ook Zülfiye Bulut. Zij runt al 22 jaar haar kapsalon Syl Bulut aan de Paul Krügerstraat.  'Ik woon hier al veertig jaar en ik ben hier tevreden', zegt Bulut. 'Als mensen mij hier in de kappersstoel vertellen dat ze op Wilders stemmen, kijk ik niet raar. Ik knip iedereen. Je moet politiek kunnen scheiden van het persoonlijke. Je kun het politiek oneens zijn, maar toch persoonlijk goed met elkaar omgaan.'

Bulut heeft niet op DENK gestemd. 'Zo zie je maar, niet alle Turken hier kiezen voor die partij.' Selda (43), een Turks-Nederlandse klant zegt: 'Ik heb GroenLinks gestemd, de planeet is op dit moment het belangrijkste onderwerp.' Klant Yvette, die haar haar laat verven, zegt vanuit de kappersstoel: 'Ik kies SP, die partij komt het best op voor mensen met minder geld in deze wijk. Wilders heeft nooit wat waar gemaakt.'

Als je respectvol met elkaar omgaat, is er niets aan de hand

Zülfiye Bulut, eigenaar kapsalon

De jonge kapster Zeynep (21) is de enige in de zaak die DENK heeft gestemd. 'Omdat Nederland vorige week de Turkse ministers heeft tegengehouden om hier te komen spreken', zegt ze. 'Maar ik voel geen onvrede over Nederland. Ook allochtone jongeren krijgen hier kansen, maar dan moet je zelf wel je best doen en hard werken.'

Eigenaar Bulut zegt: 'Zie je wel, al die verschillende meningen, en toch gezelligheid? Als je respectvol met elkaar omgaat, is er niets aan de hand.'