De gemeenteraad, in dit geval van de gemeente Aalten.
De gemeenteraad, in dit geval van de gemeente Aalten. © ANP

Gemeenteraden buitenspel bij inkoop zorg

Regionale samenwerking botst met lokale democratie

Gemeenteraden staan naar eigen zeggen buitenspel bij de inkoop van thuiszorg, jeugdzorg en de sociale werkvoorziening. Nederlandse gemeenten bundelen hun krachten om de nieuwe zorgtaken regionaal te organiseren. Raadsleden zeggen nauwelijks tot geen invloed te hebben op de afspraken die hun wethouders in de regio maken.

Dit blijkt uit onderzoek van de Volkskrant naar de 264 samenwerkingsverbanden bij de inkoop van zorg. Gemeenten sluiten met gemiddeld tien tot zestien buurgemeenten contracten over de jeugdzorg, de thuiszorg en de langdurige zorg. Ze hebben op 1 januari een groot aantal zorgtaken overgenomen van het Rijk.

De decentralisatie moet de kosten terugdringen, de burger invloed geven op de organisatie van de zorg en leiden tot maatwerk op lokaal niveau. Die beoogde schaalverkleining komt niet tot stand, doordat gemeenten gezamenlijk inkopen. De stem van de burger wordt gesmoord in technocratisch regionaal overleg, zeggen de raadsleden.

'Ik denk dat alle raadsleden in Nederland zich momenteel achter de oren krabben met de vraag waar ze nu eigenlijk ja tegen hebben gezegd', zegt raadslid Toine van de Ven uit Vught. Zodra wethouders van een groep van gemeenten een overeenkomst hebben gesloten, is het voor raadsleden praktisch onmogelijk hierin nog wijzigingen aan te brengen. VVD-raadslid Wil van Pinxteren uit Haaren, wiens partij in de coalitie zit: 'Iedere aanpassing die wij zouden willen aanbrengen in de afspraken zou dan ook weer door twintig andere gemeenteraden moeten worden goedgekeurd.'

Samenwerking
Geen enkele gemeente acht zich ertoe in staat alle nieuwe zorgtaken zelfstandig uit te voeren, blijkt uit onderzoek van de Volkskrant. Iedere gemeente heeft een of meerdere samenwerkingsverbanden aangeknoopt met naburige steden en dorpen om de taken regionaal te organiseren. De samenwerkingsverbanden variëren in omvang van enkele tot 26 gemeenten. Veelal wordt voor de uitvoering van de Jeugdwet in een ander regionaal verband samengewerkt dan voor de Participatiewet (voor onder meer sociale werkplaatsen) of de Wet maatschappelijke ondersteuning (voor bijvoorbeeld thuishulp).

Raadsleden ervaren de samenwerkingsverbanden als nieuwe overheidslagen waarop nauwelijks tot geen democratische controle mogelijk is. Ze kunnen wethouders op zijn best voor aanvang van de onderhandelingen een pakket eisen meegeven. Als er een ander akkoord uit rolt, is het veelal slikken of stikken. 'We konden pas vier dagen voor de deadline stemmen over de samenwerking', zegt Dave van de Ven van coalitiepartij SP uit Boxtel. 'Als raad sta je dan met je rug tegen de muur.'

'De gemeenteraad kan straks wel degelijk belangrijke lokale accenten aanbrengen in de wijze waarop de zorg is geregeld', zegt zorgwethouder Saskia Heijboer (VVD) uit het Noord-Brabantse Vught. Die gemeente is betrokken bij tal van samenwerkingsverbanden, volgens de wethouder vooral technisch van aard. De gemeente, en daarmee de raad, houdt de regie over de praktische invulling, zoals hoe de keukentafelgesprekken worden gevoerd.

Het ministerie van Binnenlandse Zaken benadrukt dat wethouders geen regionale samenwerking mogen aangaan zonder instemming van de raad. Het ministerie heeft de Wet gemeenschappelijke regelingen (Wgr) hiertoe aangepast. Zo gebiedt de wet besturen van de regionale samenwerkingsverbanden onder meer om in het openbaar te vergaderen.

Molochgemeenten
Een poging van minister Ronald Plasterk om dorpen en kleine stadjes te laten fuseren tot gemeenten met 100 duizend inwoners of meer sneuvelde in de Tweede Kamer. Het parlement had geen vertrouwen in molochgemeenten. Maar de samenwerkingsverbanden voor zorgtaken omvatten vaak nog meer burgers.

De regels die de macht van raadsleden moeten waarborgen bij regionale samenwerking zijn een papieren tijger, vindt directeur Henk Bouwmans van de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden. Hij bevestigt het beeld dat opdoemt uit het Volkskrant-onderzoek. 'De middelen voor democratische controle op afspraken in regionale samenwerkingsverbanden staan nog in de kinderschoenen.'

Lees ook:
Telkens een stap achter