Kathalijne Buitenweg (Groenlinks) en Jesse Klaver (Groenlinks) op 12 april op het Binnenhof.
Kathalijne Buitenweg (Groenlinks) en Jesse Klaver (Groenlinks) op 12 april op het Binnenhof. © ANP

Druk in formatiebesprekingen neemt toe: langzaam komt de Rubicon in zicht

Na het 'snuffelen' en 'aftasten' is de formatie in een nieuwe fase beland. Voor het eerst liggen compromissen op tafel die de grote meningsverschillen tussen de partijen moeten overbruggen. Daarmee neemt de druk toe: doorgaan met onderhandelen of juist niet?

Is dit een cruciale week in de formatie? 'Elke week is cruciaal,' antwoordde VVD-onderhandelaar Halbe Zijlstra dinsdag bij het begin van weer een nieuwe onderhandelingsweek.

Zo blijven alle betrokkenen zich verschuilen achter dooddoeners, maar ondertussen is er in de Stadhouderskamer wel iets veranderd. De inleidende beschietingen zijn voorbij, de druk loopt op. Er liggen nu voor het eerst concrete voorstellen op tafel. Details ontbreken, maar elke partij mag voor een potentieel splijtend thema een voorzet doen om tot een concreet compromis te komen. De andere onderhandelaars kunnen reageren en amenderen, bevestigen ingewijden.

Elke partij mag voor een potentieel splijtend thema een voorzet doen om tot een compromis te komen

VVD, CDA, D66 en GroenLinks staan daarmee langzaam voor de Rubicon - al is die volgens een betrokkene vooral psychologisch.  Wie twijfelt over het samenwerken met deze partijen zal nu stilletjes moeten nadenken over terugtrekkende bewegingen. Langer wachten maakt het alleen maar moeilijker. Na donderdag staat er ruim een week vakantie ingepland. De gesprekken gaan pas weer verder op maandag 1 mei - alweer dag 46 van de formatie.

Zeker is dat VVD en CDA tot voor kort volop twijfelden over een samenwerking met GroenLinks, en niet alleen vanwege de grote inhoudelijke verschillen. De overkoepelende vraag: Is de partij van Jesse Klaver stabiel genoeg om te regeren?

Interne verdeeldheid

Zeker is dat VVD en CDA tot voor kort volop twijfelden over een samenwerking met GroenLinks

GroenLinks heeft in het recente verleden wel meegedaan aan grote politieke akkoorden  - bij de militaire missie naar Kunduz en de gelijknamige begrotingsdeal in 2012 - maar dat bleek destijds moeilijker te verteren dan gedacht. De partij ging bijna ten onder aan interne verdeeldheid.

De vraag is of Jesse Klaver GroenLinks de teugels nu steviger in handen heeft. Kort voor de verkiezingen ontstonden daarover bij andere partijen weer twijfels toen enkele vooraanstaande GroenLinks-leden probeerden het leenstelsel in het hoger onderwijs terug te draaien. Daarmee keerden ze zich tegen het akkoord dat Klaver in 2014 zelf had gesloten met Rutte II.

Na enkele weken onderhandelen lijkt de huiver voor GroenLinks geslonken

De tegenstanders haalden uiteindelijk bakzeil op een partijcongres, maar het voorval bevestigde de sluimerende angst dat GroenLinks allesbehalve een klinische machtsmachine is. Bij welke partij proberen ze kort voor de verkiezingen een prestatie van de eigen lijsttrekker onderuit te halen?

Na enkele weken onderhandelen lijkt de huiver voor GroenLinks geslonken, ook doordat de maatschappelijke weerstand relatief beperkt blijft. Toen de VVD in 2010 onderhandelde met GroenLinks brak bij de achterban een kleine opstand uit. De partij werd overstelpt met negatieve mailtjes en in de peilingen vlogen de zetels eraf. Nu zijn de reacties veel minder heftig.

Berusting

Berusting bij VVD: GroenLinks is niet ideaal, maar met de ChristenUnie of PvdA wordt het niet veel mooier

Bij de VVD lijkt er sprake van enige berusting: GroenLinks is niet ideaal, maar veel mooier gaat het ook niet worden met de ChristenUnie of PvdA - de twee partijen die een alternatief kunnen zijn voor Klaver. Ook bij het CDA wordt erkend dat een coalitie met GroenLinks inmiddels beter voorstelbaar is geworden, al blijft scepsis op zijn plaats. Niemand wil de verdenking op zich laden moedwillig op een breuk aan te sturen.

Net als de VVD en het CDA zal ook GroenLinks langzaam een tussenbalans moeten opmaken. De ruwe compromissen die deze week op tafel liggen, bieden in elk geval een indicatie van wat Klaver kan binnenhalen. De vraag die voorligt: Is het genoeg om een coalitie aan te gaan met drie relatief rechtse partijen en electorale risico's van dien?

Voordat ze op vakantie gaan, zal de druk op de onderhandelaars toenemen om enige duidelijkheid te verschaffen. Gaan we door of niet?

Alexander Pechtold, de enige partijleider die niet twijfelt over deze coalitie, zal extra alert zijn, want een detail kan genoeg zijn om te weten dat het einde in zicht is. Zo ging het in 2010 ook bij de mislukte formatie van Paars Plus. Op een cruciale onderhandelingsdag droeg Rutte een das en een 'schoon overhemd'. Papieren had hij niet bij zich. Pechtold wist meteen genoeg: 'Hij is klaar om de pers te woord te staan.'

Een paar uur later was de formatie geklapt.