Selcuk Ozturk, Tunahan Kuzu en Norbert Klein tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen.
Selcuk Ozturk, Tunahan Kuzu en Norbert Klein tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen. © ANP

Debatrecensies - De nacht in met vreemde metaforen

Debatexperts Roderik van Grieken (@RoderikvGrieken) en Donatello Piras (@DonatelloPiras) van het Nederlands Debat Instituut recenseren het retorisch vernuft van de politiek leiders, tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen. Dit is het verslag van dag 1:

23.30 Een olifant in een aardbeienveld

Het is 23:17 uur en de aandachtstrekker van Norbert Klein gaat over een olifant. Hij vervolgt: 'omdat hij dan niet opvalt in een aardbeienveld'. Heeft u ooit een olifant in een aardbeienveld gezien? Nee, dat komt door die rode nageltjes.' Enfin, wij zijn Klein even kwijt en konden een lach niet onderdrukken. Je moet aan het begin van je betoog je publiek gunstig stemmen om naar je te luisteren. Dit was beter tijdens een bonte avond vlak voor het reces. Herstelt Klein zich nog? Niet tijdens deze bijdrage in ieder geval waarbij het goede nieuws is dat hij niet uitloopt. 

23.25 VNL wil VVD-stemmer winnen

Louis Bontes richt al zijn pijlen op de VVD. Ieder argument en ieder voorbeeld dat hij aanvoert gaat ten koste van de de partij van de premier. Zijn belangrijkste thema is veiligheid. Van de jongeren in Zaandam tot de moordenaar van Theo van Gogh en van de demonstratie van Turkse Nederlanders in Rotterdam tot de lage defensie uitgaven. 'Het is een zichzelf respecterend land onwaardig'. Een duidelijk verhaal maar enigszins staccato gebracht. Bontes kent weinig variatie in stijl. Wanneer hij aan het slot aankondigt dat VNL en Nederland klaar zijn voor de komst van Jan Roos is iedereen weer bij de les.

23.17 Kuzu opent met metafoor over triest verjaardagsfeest

'Het lijkt net of de belangrijkste auteur van de Miljoenennota Emile Ratelband is. Dit kabinet doet net alsof er in Nederland een groot verjaardagfeest aan de gang is. De minister-president staat lachend aan de tafel en roept 'pleur op' als Asscher een stuk taart wil pakken. Eerst de VVD.' De treffende metafoor volgens Kuzu die daarmee zowel zijn ex-partij PvdA in de hoek zet als de aanval opent op de volgens hem harde VVD. Retorisch is het daarna wat lastiger te volgen omdat Kuzu wel heel snel door zijn opsommingen gaat. Aan het einde vertraagt hij weer en is daardoor direct effectief. Hij noemt ook de naam van zijn nieuwe partij: DENK en de datum van de verkiezingen in 2017. Ook het 'Trap er niet in!' - de inmiddels beruchte uitspraak van de partij DENK, die veel waarschuwende filmpjes online zet - werd aangehaald.

23.11 Krol overvoedt ons

Henk Krol weet voor wie hij er is in de samenleving: de ouderen. Zijn hele betoog richt zich op de penibele situatie van vele ouderen en het onrecht dat hen de afgelopen jaren volgens 50Plus is aangedaan. Hoewel hij zijn tekst voorleest spreekt hij wel betrokken en maakt hij regelmatig oogcontact met 'Vak K' en de Kamerleden. Maar voor een betoog dat feitelijk gaat over één onderdeel van het beleid gebruikt hij wel heel veel feiten en voorbeelden. De retoricus Cicero zei ooit: 'Het gaat niet om het aantal argumenten maar de kracht van argumenten'. Oftewel je overtuigt niet door heel veel argumenten te gebruiken maar door de juiste argumenten te gebruiken en die goed uit te werken. En daar ontbreekt het een beetje aan bij Henk Krol. Na zijn betoog waarin hij niet één keer werd geïnterrumpeerd is het moeilijk te benoemen wat nu precies de betooglijn was. Behalve de aardige start waarin hij de Troonrede vergeleek met een wasmiddelreclame. 'Nu van €6,50 voor €4,90. Maar een week geleden was het wasmiddel nog € 3,90'. Een mooie illustratie.  

22:50 Marianne Thieme knalt erin met aanklacht mannelijke suprematie

De fractievoorzitter van de PvdD begint direct met een aandachtstrekker en klaagt het gebrek aan vrouwen in de top van de fracties aan. 'Genderdiversiteit is essentieel. Bij de verbouwing van het Binnenhof moeten we vooral het glazen plafond flink onder handen nemen.'

Mooie metaforen maar door het snelle voorlezen of door te veel te willen vertellen in de beschikbare tijd komt het helaas minder over. Haar kernboodschap is dat we 'vrouwelijke kracht kunnen gebruiken om de vastgelopen economie te veranderen in economie van waarden anders dan geld'.

Het is een onverwachte wending en daarom een goede retorische aandachtstrekker. Want daardoor wordt erover gesproken en de #apb16 vormen toch een debat voor de kijkers thuis in plaats van voor de Kamerleden in de bankjes.

22:42 Van Der Staaij geeft virtuele rondleiding zonder duidelijk doel

Kees van der Staaij (SGP) is altijd een spreker om naar uit te zien tijdens de Algemene Beschouwingen. Ieder jaar weet hij op een verrassende manier de plenaire zaal en de kijker thuis te boeien met een betoog waar de Bijbel en humor centraal staan.

Dit jaar kiest de SGP-leider voor een virtuele rondleiding door het Tweede Kamergebouw aan de hand van drie levensgrote foto's die hij heeft meegebracht. Hij bouwt de spanning mooi op, want het duurt lang voordat hij de foto's laat zien terwijl iedereen reuzebenieuwd is wat hij heeft meegenomen. Het is allemaal erg grappig maar eerlijk gezegd overheerst de grappige vorm zodanig dat eigenlijk onduidelijk is wat nu precies de inhoudelijke boodschap van Van der Staaij is.

Eerder schreven wij dat het goed is om anekdotes, humor en andere stijlfiguren te gebruiken, maar ze moeten wel dienstbaar zijn aan de inhoud die centraal moet staan. Hier lijkt de inhoud echt verloren te gaan door de vorm.

Interessant is ook de vraag in hoeverre het moet zijn toegestaan om attributen te gebruiken tijdens je betoog. Een paar jaar geleden zeulde Pechtold een hele stapel dossiers mee naar de interruptiemicrofoon en bracht Jolande Sap (GroenLinks) een stekkerdoos mee om haar punt te illustreren. Op zich leuk, maar waar ligt de grens?

Wat ons betreft ging Van der Staaij wel erg ver met zijn foto's. De foto's stonden centraal en niet zijn boodschap. Dat kan niet de bedoeling zijn.

22:08 Klaver speecht niet, maar leest voor

Jesse Klaver begint met complimenten aan het kabinet voor het feit dat het ernaar uitziet dat zij de rit gaan uitzitten. Maar wel als opmaat naar zijn vervolgstap: 'Het kabinet is bij elkaar gebleven, maar de samenleving lijkt uit elkaar te vallen. De overheidsfinanciën zijn op orde, maar de samenleving is verdeeld. De premier blijft lachen, maar de samenleving heeft kiespijn.'

Daarna benoemt Klaver uitgebreid wat hij het grootste probleem van onze samenleving vindt; de koopman die het keer op keer wint van de dominee. We prediken mensenrechten maar laten onze koning naar Saudi-Arabië gaan voor meer handel. En zo volgen er nog vele voorbeelden.

Het is een mooie tekst waarin hij zijn centrale boodschap invult met krachtige voorbeelden. Wel zit hij erg vast aan zijn tekst. Hij leest voor in plaats van dat hij contact maakt met zijn publiek. Hij spreekt te snel waardoor zijn boodschap niet de kans krijgt om te landen. En hij straalt weinig passie uit. Pas als Zijlstra hem interrumpeert met de de cynische vraag of er nog wat vrolijks komt laat Klaver een oprechte irritatie zien. Maar zodra hij terug gaat naar zijn spreektekst wordt het weer wat monotoon.

Conclusie: een mooie tekst met een duidelijke boodschap maar de boodschapper leek nog wat last te hebben van de after dinner dip.

21:45 Segers' toespraak: veel woorden in korte tijd

Wat is onze gemeenschappelijke moraal? En wat maakt ons tot een geheel? Tot een samenleving? Tot een nationale gemeenschap? Het waren nogal wat vragen die Gert-Jan Segers op ons afvuurde.

Het antwoord lag uiteraard besloten in de plannen van de ChristenUnie met de vrijheid van onderwijs, het gevecht tegen het Jihadisme en een schone en duurzame wereld. Hij haalde voormalig Commandant der Strijdkrachten Peter van Uhm aan die het verschil tussen een staatsman en een politicus aangaf. Handig. Dan hoef je het zelf niet te zeggen. Retorisch geen hoogstandje.

Af en toe een Engelse verrassing met Shakespeare 'to be or not to be' en een uitdrukking 'penny wise, pound foulish'. De meest voorkomende woorden? Vrijheid, tijd, kabinet maar ook ChristenUnie. Het was een volle toespraak met veel woorden in korte tijd. Daardoor kreeg je als toehoorder niet altijd de tijd om je te realiseren wat er nu precies gezegd werd. Misschien dat hij daardoor weinig interrupties kreeg.

21:32 Denk na over je anekdote

Vrijwel alle sprekers zijn tot nu toe begonnen met een anekdote. Zo ook Gert-Jan Segers (CU). Het doel van een anekdote is tweeledig. Op de eerste plaats is het een manier om de aandacht van je publiek te trekken. Dat is de eerste taak van een spreker. Het feit dat je spreekt wil namelijk nog niet zeggen dat mensen luisteren. Je moet ze verleiden om naar je te luisteren. Een anekdote kan hier helpen.

Daarnaast kun je de anekdote gebruiken als kapstok van je betoog. De anekdote kan de essentie weergeven van wat je wilt vertellen.  Maar dan moet de anekdote wel sterk zijn! Segers komt met een Bijbels verhaal over koningin Esther. Voor de Bijbelvaste kijkers wellicht een mooie start. Maar er zijn ook veel mensen die het verhaal niet kennen en die kunnen er weinig mee en blijven enigszins in verwarring achter. Wat bedoelde Segers nu eigenlijk? Als Segers vooral zijn eigen achterban wilde aanspreken was het een goede keuze. Wilde hij een breder publiek bereiken dan vraag ik het mij af.

21:23 Pechtold voor intimi

Aan Alexander Pechtold de taak om iedereen door de after dinner-dip heen te helpen. Hij begint met een grappige anekdote over zijn vakantie. Dat helpt.

Daarna loopt hij, vooralsnog zonder interrupties, alle beleidsvelden af. Wat opvalt is dat Pechtold zich net als in het verleden vooral richt op de Binnenhuis-watchers. In een hoog tempo springt hij van dossier naar dossier waarbij hij inspeelt op voorstellen en plannen van partijen en bewindspersonen. Vaak met een grap of woordspeling gelardeerd. Leuk voor de insiders maar voor de kijkers thuis moeilijk te vatten.

Wel is het een goede spreektekst. Geen ingewikkelde en lange zinsconstructies maar duidelijke taal. Jammer is wel dat hij redelijk vast zit aan zijn papier en de tekst echt voorleest, ook al doet hij dat levendig.

19:31 'Wilders als Erdogan van de Lage Landen'

Nadat Wilders meerdere keren in de meest scherpe bewoordingen kritiek heeft gegeven op de islam en op Erdogan in het bijzonder komt Klaver weer naar voren. Rustig maar met concrete voorbeelden vergelijkt hij Wilders met Erdogan. Eigenlijk doen zij beiden hetzelfde, vindt hij. Ze zijn niet democratisch, gedragen zich als een soort dictator en zijn intolerant tegen andersdenkenden. Kan Wilders uitleggen wat het verschil is tussen hem en Erdogan?

Wilders gaat niet in op de vraag maar Klaver blijft staan. Bij een tweede interruptie herhaalt Klaver zijn kritiek en concludeert dat Wilders de Erdogan van de Lage Landen is. Een ijzersterk slot en wederom reageert Wilders niet en gaat door met zijn betoog. Het is niet sterk.

IJzige stilte na Wilders' opsomming

Vorig jaar was Wilders trefzeker met zijn opsomming van 62 plaatsen in Nederland waar szielzoekerscentra konden komen. Hij herhaalt het stijlfiguur van de enumeratie dit jaar. Nu met een opsomming van de 'zwarte zomer van de Jihad'.

Hij vuurt de aanslagen als verbale kanonskogels op een affirmatieve, stellende en staccato manier op de Kamer af. Vaak met de toevoeging: 'een allahoe akbar-schreeuwende...'. Waar vorig jaar nog olijk bingo of applaus klonk na afloop is er nu een ijzige stilte te horen in de Kamer. Of dat is vanwege rommelende magen of omdat de Kamerleden dit snel voorbij willen laten gaan is niet duidelijk. 

19:08 Wilders ontwijkt het debat

Kuzu levert kritiek op het plan van Wilders om Turken die zich misdragen het land uit te zetten omdat het geen Nederlanders zijn. Dat kan volgens Kuzu niet, omdat zij gewoon een Nederlands paspoort hebben. Wilders gaat er vol in en zegt dat Kuzu zelf helemaal geen Nederlander is en dat het hem zou sieren als hij terug naar Turkije zou gaan.

Dat is nogal een aanval. Jesse Klaver neemt het op voor Kuzu en zegt dat het een parlementariër onwaardig is om een ander parlementariër te zeggen dat hij geen Nederlander is en het land moet verlaten. Hoe gek de ideeën van Kuzu ook zijn. Net als de ideeën van Wilders overigens, aldus Klaver.  Beiden zijn Nederlandse parlementariërs en hebben het recht om in de Kamer te spreken.

Wilders negeert deze opmerking en vervolgt zijn betoog. Een houding die Wilders vaker aanneemt. Hij gaat vol in de aanval (wat zijn goedrecht is) maar zodra hij stevige repliek krijgt laat hij die links liggen. En dat is ongepast tijdens een debat dat er juist voor bedoeld is om met elkaar in gesprek te gaan over onderwerpen waarover je van mening verschilt. Zeker als je zelf zo hard van leer trekt.

18:57 Samsoms inbreng was vlammend en duidelijk

De inbreng van Samsom werd gekenmerkt door de woorden: mensen, iedereen, Nederland, elkaar en, alweer, we. Het was een vlammende oproep met veel PvdA-onderwerpen zoals: 'Vier jaar kabinet Rutte-Asscher was vier jaar werken aan het herstel van Nederland.'

Het was een goed te volgen verhaal en met een duidelijke boodschap die terugblikte op moeilijke besluiten, maar ook de PvdA-opbrengst in de etalage probeerde te zetten: 'De hervormingen van de zorg waren de afgelopen jaren onze moeilijkste opdracht. Verandering zorgt voor onzekerheid. En krappere budgetten versterken dat nog eens. Terwijl zorg om kwetsbare mensen gaat. Maar wie nu, iets meer dan een jaar na het begin, goed kijkt, ziet dat zich een kleine revolutie in de zorg voltrekt.'

18:49 Tactische dinerpauze?

Samsom is klaar en de Kamervoorzitter geeft het woord aan Geert Wilders. Voordat die kan beginnen meldt Pechtold dat hij honger heeft en graag wil schorsen voor het diner. Zijlstra, Samsom en Klaver sluiten zich hierbij aan.

Op zich is dat voor te stellen want ook wij hebben honger. Maar wellicht dat ook meespeelt dat het voor partijen prettig is wanneer Wilders pas na het acht uur journaal spreekt. Dat geeft hem minder kans om het nieuws te domineren zoals hij zo vaak in het verleden gedaan heeft tijdens de Beschouwingen. Hoe dan ook: de voorzitter is onverbiddelijk. Het woord is aan Wilders. Je kunt het oneens zijn met de beslissing maar het is wel een kordaat optreden van Kadisha Arib.

18:25 Een echte Pechtold-interruptie

Pechtold is sterk in interrumperen. Dat blijkt ieder jaar weer. Grofweg heeft hij twee varianten die hij altijd zorgvuldig uitwerkt.

De eerste is het voorleggen van een dilemma aan zijn opponent: bent u voor vooruitgang of bent u voor stilstand? Hier moet wel vooruitgang geantwoord worden, maar als de spreker dat doet drijft Pechtold hem in de hoek met een beleidsvoorstel waar hij niet op in kan gaan. En dan concludeert Pechtold dat de spreker dus voor stilstand kiest.

Variant twee is dat hij claimt dat er meer haast gemaakt moet worden met beleid. Deze variant probeert hij bij Samsom op het gebied van de arbeidsmarkt. 'Wat gaat u de komende maanden nog doen? Kunnen wij samen nog ergens vaart maken?'

Maar Samsom laat zich niet ontregelen en antwoord per kerende post met een concreet voorbeeld waar wat hem betreft de komende maanden nog actie genomen kan worden door het kabinet. Daarmee trekt hij Pechtold mee naar de inhoud en neemt initiatief. Samsom heeft de opzet van Pechtold om aan te zetten tot meer actie succesvol afgeweerd.

17:55 Samsom pak je niet op cijfers

Klaver en Kuzu trappen af met de ondervraging van Samsom die beweert dat de inkomensverschillen de afgelopen jaren kleiner zijn geworden. Beiden komen met cijfers om het tegendeel te bewijzen.

Maar Samsom pak je niet met cijfers. Hij is een wandelende database die alle dossiers tot in detail beheerst. Hij bestrijdt de cijfers van zijn opponenten met andere cijfers en laat duidelijk doorschemeren dat zij hun huiswerk echt beter moeten doen.

Dat doet hij geloofwaardig. Wel moet hij oppassen dat hij niet de schoolmeester gaat uithangen. Dat wekt irritatie. Gelukkig kent hij deze valkuil en probeert hij tussendoor een ontspannen grap te maken. Wel kun je zien dat hij zich bij de kritiek van voormalig fractiegenoot Kuzu moet inhouden om niet vol uit te halen.

17:45 Samsom geeft Klaver een vergiftigd compliment

Valse humor of een vergiftigd compliment, vraagt medejurylid Jaap de Jong zich af over de zin van Samsom aan het adres van Klaver. 'Ik ken de heer Klaver als een financieel meesterbrein.' Dat is op zijn minst overdreven, zo niet sterk overdreven, en een retorische stilte laten vallen om vervolgens de rest te laten hoonlachen is voldoende voor een desastreus effect. Een villeine manier om te overtuigen? Wellicht, maar in dit geval wel effectief.

17:36 Samsom heeft geluk en wordt niet onderbroken

Samsom is de volgende spreker en heeft geluk. Waarom? Omdat hij een paar minuten de tijd krijgt om ongestoord zijn betoog af te steken. En daar maakt hij dankbaar gebruik van.

Hij gebruikt het voorbeeld van de MBO-student die weinig hoop heeft als illustratie van de grootste uitdaging volgens de PvdA van deze tijd; zorgen dat iedereen mee blijft komen. Ook vertelt hij aan de hand van voorbeelden over de zware regeringsjaren voor de PvdA, maar praat ook over het feit dat het voor het eerst sinds lange tijd is dat een kabinet de rit uitzit en daadwerkelijk regeert. Goed voorbereid en mooi gebracht.

Maar als hij, zoals bij eerdere sprekers, direct was onderbroken met interrupties dan was het verhaal veel minder tot zijn recht gekomen. Vandaar onze aanbeveling om beschermde spreektijden in het leven te roepen in de Tweede Kamer. Gun iedere partij de kans om eerst de basis van hun verhaal te vertellen. Dat komt de duidelijkheid en zuiverheid van het debat ten goede.

17:32 Buma's bijdrage retorisch verrassend sterk

We, kabinet, land, politiek en waarden zijn de meest gebruikte woorden van Sybrand Buma van het CDA tijdens zijn eigen bijdrage. Een bijdrage die retorisch verrassend sterk was, met een mooie aandachtstrekker van De Tocqueville en in de staart het noemen van de Tokkies. Veel drieslagen en een aanklacht richting het kabinet in het algemeen en Rutte in het bijzonder.

En het woord 'waarden' staat niet voor niets in de Top-5. Waar de VVD en D66 Buma kapittelden wegens gebrek aan doorrekeningen was het CDA de enige die het waardendebat zo stevig in het debat bracht. Blijkbaar is dat de inzet voor de komende tijd voor de Christendemocraten.

De tekst werd redelijk duidelijk voorgedragen en Buma kwam daar niet in de problemen. Het woordgebruik neigt wel naar hoogdravend en elitair. Dat is niet negatief, maar wellicht iets te hoog gegrepen voor de Algemene Politieke Beschouwingen.    

17:17 Buma worstelt met doorrekenen

Ook het CDA heeft geen tegenbegroting ingediend en krijgt net als de SP kritiek hierover. Buma legt uit wat zijn worsteling is met doorrekeningen. Hij vindt ze belangrijk maar tegelijkertijd heeft hij twijfels over of de rekenmodellen van het CPB wel een goede graadmeter zijn. Daarnaast zijn er grotere problemen waar het land voor staat die belangrijker zijn dan doorrekeningen.

Hij brengt het rustig en oprecht. Toch blijven Zijlstra en Pechtold doorvragen over de afwezigheid van doorrekeningen bij het CDA. Is het wellicht bewust omdat de uitkomst ze niet zou bevallen? Pechtold krijgt de lachers op zijn hand door te vertellen hoe hij een paar jaar lang zijn fractie heeft voorgehouden dat het CDA echt verstandig en serieus is en met doorrekeningen zal komen. Buma kan het hem toch niet aandoen om hem nu met lege handen terug naar zijn fractie te sturen?

Buma blijft uitvoerig antwoorden en zijn standpunt herhalen. Verstandiger was geweest om de aanhoudende vragen steeds korter te beantwoorden en terug te keren naar je eigen betoog. Desnoods met de dooddoener dat je vaststelt dat je het op dit punt kennelijk oneens bent met je opponent. Door te lang te verdedigen ontstaat het beeld dat je kennelijk iets te verbergen hebt.

16:59 Van der Staaij probeert een praeteritio

De praeteritio is een uitgekookte stijlfiguur waarbij je aankondigt niets over een bepaald onderwerp te gaan zeggen en het vervolgens toch doet.

Van der Staaij maakte hier goed gebruik van door Buma in een interruptie in te wrijven dat hij 'niet gaat zeggen dat het CDA daar toen en toen voor heeft gestemd...'. Een lachsalvo viel de SGP-voorman terecht ten deel.

In tegenstelling overigens tot onze premier, die bij Zomergasten een halve praeteritio probeerde door eerst 'Pleur op' te zeggen en daarna te stellen dat hij natuurlijk als premier iets anders zou doen. Dat is lastig en werkt uiteindelijk niet.

16:44 Goede interruptie van Thieme (PvdD)

Een goede interruptie van Thieme over ritueel slachten. Ze probeert aan te tonen dat Buma met twee maten meet door het zeer verouderde symbolische wetsartikel over majesteitsschennis te willen behouden maar het onverdoofd ritueel slachten, waarbij dieren minutenlang lijden, niet te willen.

Een sterk debat volgt waarbij het verschil tussen beide partijen duidelijk wordt. Buma: 'u bent de Partij van de Dieren, ik ben een partij die op meer dingen let'.

16:27 Buma opent hoogdravend maar effectief

Buma van het CDA opent met citaten van De Tocqueville. Een beetje hoogdravend, maar een mooie retorische aanloop om de kernboodschap van het probleem met normen en waarden neer te zetten. Hij gebruikt ook veel stijlfiguren in het begin van zijn betoog, zoals de klassieke drieslag:

De EU is vooral bezig met zichzelf.
De Britten zijn bezig met de Brexit.
En de Amerikaanse verkiezingen gaan over wie de minst gehate van de twee kandidaten is.

En daarna nog een keer:

Een middelvinger naar een agent hoort bestraft te worden.
Verheerlijken van geweld hoort, net als in Frankrijk, bestraft te worden.
Organisaties die de democratie misbruiken om hem omver te kunnen werpen moeten, net als in Duitsland, gewoon verboden worden.

Interessant omdat Buma dit ook al eerder in een interruptiedebatje opvoerde. De kracht van herhaling doet hier zijn werk.

16:13 'We' en 'mensen' meest gebruikte woorden van Zijlstra

'We' is het meest gebruikte woord in de bijdrage van VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra. Het is een woord dat mensen kan insluiten: 'we hebben zware jaren achter de rug.' Maar het kan ook duiden op 'wij in Den Haag': 'we hebben orde op zaken gesteld'. Dat laatste is toch abstract voor de gemiddelde luisteraar omdat het iets zegt over Den Haag, maar niets over de gewone Nederlander of - in VVD-taal - de hardwerkende Nederlander.

Zijlstra haalde ook 'je' vaak aan en daarna de woorden: land, vrijheid en mensen. Ook 'mensen' is vrij afstandelijk omdat iedereen een mens is en tegelijkertijd niemand zich aangesproken voelt. Zelfs niet bij de vaak uitgesproken zin: 'mensen die zich beledigd voelen.'

Zijlstra kwam niet in de problemen en was bij interrupties sterk. Bij het voordragen van zijn eigen tekst overtuigde hij iets minder door de voorleestoon. Tot slot is het woord 'land' nogal populair zijn tekst. Daardoor kreeg menigeen in de Kamer en op social media de smaak van het aloude nummer van Fluitsma en Van Thijn in het hoofd. De vraag is of de VVD dat per se jammer vindt.

16:00 De spanningsboog loopt af

Het is inmiddels 16:00 uur. We zijn dus al vijfeneenhalf uur onderweg en pas bij de tweede spreker in dit debat. Je moet je afvragen of dat goed is. Natuurlijk, iedereen moet scherp ondervraagd worden en daar mag best wat tijd voor genomen worden maar in dit tempo gaan de volgende sprekers onvermijdelijk minder aandacht krijgen. Waarschijnlijk gaan wij tot diep in de nacht door en dat doet geen recht aan de sprekers van de kleine fracties. Wanneer zij spreken ligt een groot deel van Nederland al lang te slapen.

Het zou de voorkeur hebben dat er per spreker naast de maximale spreektijd ook een maximale interruptietijd is. Je voelt de energie al langzaam wegvloeien uit de Kamer.

15:37 Wilders neemt te veel tijd

Wilders vindt dat de VVD halfslachtig beleid voert wat betreft Turkse Nederlanders die zich misdragen. 'De VVD heeft wel stoere praat maar doet niets.'

Uiteindelijk legt hij Zijlstra twee vragen voor. '1. Wil hij ja of nee per direct de grenzen sluiten voor Turken en 2. Wil hij Turken die zich misdragen het land uitzetten?' Handig ontwijkt Zijlstra het antwoord. Het was sterker geweest als Wilders meteen met de vragen begonnen was. Nu was de aanloop te lang, waardoor Zijlstra makkelijk kon 'ontsnappen'.

Een goede vraag behoeft geen lange inleiding!

15:15 Interrupties in het voordeel van Zijlstra

Halbe Zijlstra is vooral sterk als hij vragen beantwoordt tijdens het debat. Wilders, Klaver en Pechtold proberen hem in de hoek te drijven met vragen over bijvoorbeeld asielzoekers.

Maar Zijlstra blijft in heldere taal uitleggen wat de positie is van de VVD. Met af en toe een grapje en af en toe een tegenaanval op zijn tegenstander. Soepel en zichtbaar met plezier en gemak.

Totdat hij weer terugkeert naar zijn spreektekst. Dan spreekt hij wat plichtmatig en wordt het verhaal minder overtuigend. Maar gelukkig voor Zijlstra is het al bijna twee uur dringen bij de interruptiemicrofoon. Tot nu toe dus vooral in het voordeel van Zijlstra.

15:10 Thieme speelt op de man

'Mijn excuus aan mevrouw Thieme maar ik weet niet over welke motie ze het heeft,' lachend laat Zijlstra de volgende interruptie van zich afglijden. Dat is inmiddels wel het handelsmerk van de fractievoorzitter van de VVD geworden. Marianne Thieme reageert als door een adder gebeten: 'Weet u, voorzitter, dat is blijkbaar hoe het hier gaat tijdens de politieke beschouwingen met al die mannen...' hoongelach klinkt uit de Kamer.

Niet heel gek want de drogreden van de persoonlijke aanval maakt de vraag van Thieme niet sterker, eerder zwakker. Daarbij komt dat Thieme de neiging heeft om zo snel te spreken dat over haar woorden struikelt. Meer rust zou helpen. 

14:45 Buma's retorische drieslag

Een inhoudelijk en goed te volgen debat over vrijheden in Nederland. Buma vraagt Zijlstra waarom hij Salafistische organisaties die oproepen tot geweld en ondemocratische gedachten hebben niet wil verbieden.

Het daarop volgende interruptiedebat is samen te vatten in twee citaten. Zijlstra stelt dat 'de vrijheid van meningsuiting het tegengif tegen alle ondemocratische gedachten is.' Buma riposteert met een retorische drieslag: 'Als we het in Duitsland verbieden, als we het in Frankrijk verbieden, dan kunnen wij het ook verbieden.'

14:25 Wilders en Zijlstra opnieuw in de clinch over de Islam

'We zullen Nederland moeten bevrijden van de Islam,' hiermee besluit Wilders zijn interruptie. Een lastig punt voor de VVD, omdat de PVV hier altijd stelliger is dan de VVD. De kiezer die tussen beide partijen twijfelt  is vaak kritisch over het huidige asielbeleid.

De boodschap van Wilders is helder: onze vrijheden worden misbruikt om onze vrijheden af te pakken.' Zijlstra is genuanceerder: 'We hebben jarenlang gevochten voor onze grondrechten en onze vrijheden dus die kunnen we niet zomaar opgeven.'

De taal van Wilders is urgenter. Wilders bepaalt het onderwerp en manoeuvreert Zijlstra in de verdediging. Voor de toehoorder komt het over alsof Zijlstra de boel sust en Wilders emotioneel en boos wordt. Dit blijkt niet alleen uit de presentatie maar ook uit het woordgebruik.

14:03 Meer cijfers? Meer voorbeelden!

Een debat over de koopkracht van ouderen wordt al snel een cijfermatige brei. Vandaag ook weer. Henk Krol van 50Plus vraagt Zijlstra naar de koopkracht van ouderen en wat de VVD daaraan gaat doen. Na veel gebakkelei over de cijfers, rekenmodellen en de rendementsheffing geeft Zijlstra een voorbeeld: 'Het zou oneerlijk zijn als Krol wel een goed pensioen krijgt en de heer Klaver niet.' Beeldschoon is het niet, maar binnen dit debat een broodnodig voorbeeld. Anders is er geen touw aan vast te knopen.

Tip: meer cijfers? Dan ook meer voorbeelden om het uit te leggen!

13:39 Wilders en Pechtold scoren met hun heldere vragen

De kracht van Wilders is dat hij weinig interrumpeert. Als hij het doet, is het vrijwel altijd scherp. Halbe Zijlstra is amper begonnen aan zijn eerste termijn, als de PVV-leider naar de interruptiemicrofoon komt. 'Sluit de VVD uit dat zij na de volgende verkiezingen weer gaan samenwerken met de PvdA?' Nee, dat sluit Zijlstra niet uit.

Een antwoord waarmee Wilders weer eens kan hameren op de onbetrouwbaarheid van de VVD. Tijdens de verkiezingen praten ze rechts maar direct na de verkiezingen regeren ze over links. Hij noemt er voorbeelden bij. Wilders is nog niet weg of Pechtold kan mooi voortborduren op de vraag van de PVV. Sluit de VVD ook een samenwerking met de PVV niet uit? Ook dat doet Zijlstra niet, al acht hij de kans heel klein dat dit gaat gebeuren. Wilders en Pechtold scoren doordat ze allebei een heldere vraag voorleggen die de kiezer interesseert. Maar Zijlstra doet het ook goed. Zelfverzekerd sluit hij geen enkele partij uit, met de uitleg dat Nederland nu eenmaal een coalitieland is.

12:40 Roemer toe aan gezonde lunch

Om half elf begon Emiel Roemer sterk, overtuigend en goed voorbereid aan zijn eerste termijn. Na twee uur politiek en retorisch geweld ziet hij er vermoeid uit. Toe aan een rustige en gezonde lunch.

Zijn betoog ging voor het overgrote deel over de zorg. Verstandig, want een belangrijk verkiezingsonderwerp voor de SP-kiezer. Hoe steviger de aanvallen van zijn opponenten, des te feller zijn reacties. Hij kende de feiten en cijfers en beet van zich af. Totdat Samsom hem heel vriendelijk en bijna terloops vroeg met hoeveel de SP de belasting zou verhogen om de zorgplannen te betalen. Even vriendelijk antwoordde Roemer dat niet iedereen steeds met 'ditjes en datjes' moest komen. Dat was het omslagpunt van het debat. Iedereen viel over hem heen en opeens was het beeld van de SP-leider die de cijfers niet kent weer tot leven geroepen. Wat Zijlstra, Pechtold, Segers, Klaver en Buma niet lukte in felle bewoordingen, lukte Samsom met één vriendelijke vraag: Roemer aan het wankelen brengen. Vanaf dat moment was de geloofwaardigheid van de SP in het geding en lukte het Roemer niet meer om zijn felheid en zelfvertrouwen te herwinnen. Ook niet toen Wilders hem aanviel op het asielvraagstuk.

12:21 Wilders en Roemer strijden om dezelfde kiezer

'Maakt u zich geen zorgen dat de SP-kiezer het zat is?' Wilders interrumpeert Roemer opnieuw. De PVV-leider doelt op 'de steun van de eeuwige opvang van migranten.' Een tactisch slim geplaatste aanval van Wilders. Onderzoek wijst uit dat de SP-kiezer inderdaad kritisch is op het asielbeleid. Wilders hoopt hiervan te kunnen profiteren. Daarom wrijft Wilders een waslijst aan stemmingen die van de SP de 'vluchtelingenpartij van Nederland maken' onder de neus. Een lastig punt voor Roemer en debattechnisch slim van Wilders. Daarmee zet hij zich neer als alternatief voor de ontevreden SP-stemmer omdat Roemer 'de Nederlander in de steek laat. Wat is het een vrijblijvend geklets om te praten over meer geld voor de zorg terwijl u ons land uitverkoop aan asielzoekers.'

12:15 De beeldspraak van Roemer

'Gezinnen slapen met gevulde koffer onder de trap'. Dit soort zinnen beklijven. De metafoor vertaalt zich direct naar beeld in onze hersenen. In Angelsaksische landen gebruiken politici dit al langer, en met meer succes. Denk aan Obama, Blair en Clinton. Roemer probeert met deze stijlfiguur de angst van de Groningers richting de NAM aan te wakkeren. Dat is goed gelukt. Alleen ontbreekt het bij allerlei andere onderwerpen: van wind op zee tot internationale conflicten. Het effectbejag ontbreekt naarmate de spreeksnelheid toeneemt.  Hoewel Roemer ook hier een cadeautje geeft: 'In Syrië hebben ze brood nodig, geen bommen.'

11:53 Grote clash tussen Roemer en Samsom

Samsom, die bekend staat als dossiervreter, heeft lang gewacht om Roemer te interrumperen. Tot nog toe liep iedereen stuk op de SP-voorman, maar Samsom heeft beet. Roemer verheft zijn stem en kijkt geërgerd. Hij doet de vragen van Samsom af als 'ditjes en datjes', en 'een paar dingetjes'. Roemer is consequent in zijn debatstrategie en gebruikt framing om alle kritiek af te doen als details. Door het gebruik van framing zorg je ervoor dat je een bepaald gedeelte van de boodschap belicht. Iedere politicus doet dit en Roemer heeft duidelijk gekozen om de koplampen op het afschaffen van het eigen risico te zetten. De rest zet hij weg als details. Inhoudelijk begint het echter ongeloofwaardig te worden.

11:49 Wilders twijfelt aan plan Roemer

De eerste echte interruptie van Wilders is een feit. En het is een inhoudelijke vraag die je ook als reclame-vraag kunt bestempelen. 'Zou het nu niet verstandig zijn dit sneller te regelen'. Wilders had namelijk tijdens het debat een mailtje gekregen van een vrouw die geen echo kon betalen. 'En de plannen van Roemer duren dan te lang,' stelt Wilders. Vervolgens gaat Wilders kort door te bocht en dwingt Roemer om te praten over de Ontwikkelingssamenwerking. Daar zou de dekking voor het afschaffen van het eigen risico vandaan moeten komen en niet bij een dure stelselwijziging. 'Ik ga niet tornen aan de ontwikkelingssamenwerking'. Zo komen er toch twee stokpaardjes: de betaalbare zorg van Roemer en het verlagen van de ontwikkelingssamenwerking van Wilders.

11:45 Iedereen loopt stuk op Roemer

Buma vergelijkt Roemer met Bush, die ooit riep: 'Either you're with us or you're against us'

Zijlstra, Pechtold, Buma, Klaver, Klein, Wilders, Samsom. De lijst fractievoorzitters die Roemer interrumperen tijdens het zorgdebat wordt steeds langer. Maar het lijkt alsof Roemer zich heeft voorgenomen om nergens toe te geven. De SP heeft een voorstel en daar moeten de overige politici maar aan meedoen als ze echt om de zorg geven. Buma vergelijkt hem met Bush die ooit riep: 'Either you're with us or you're against us'. 'Onzin,' bitst Roemer terug. Hoe langer de vragen en verzoeken hoe korter de repliek. Strategie lijkt om vooral duidelijk te maken dat de SP pal staat voor de zorg. Dat lijkt goed gelukt.

11:31 Roemer kent zijn cijfers

Roemer ligt nu ook vanuit de hoek van de VVD stevig onder vuur over de zorgplannen van de SP. Waarom heeft de SP geen tegenbegroting? Waarom zijn de SP-plannen niet goed doorgerekend? Volgens Halbe Zijlstra omdat ze in de praktijk veel duurder zouden uitpakken dan het huidige systeem. Daarnaast voorspelt hij wachtlijsten en een tweedeling in de zorg. Roemer bijt stevig van zich af.

In tegenstelling tot andere jaren heeft Roemer veel parate kennis over cijfers en rapporten. Ook is hij  zelfverzekerd. Wanneer Zijlstra hem voor de zoveelste keer voor de voeten werpt dat zijn cijfers niet kloppen reageert hij fel; 'ik maak hier bezwaar tegen!'. Cijfers worden tegenover cijfers geplaatst. Voor de gemiddelde kijker is dit allemaal niet te volgen en te checken. Maar als je naar het beeld kijkt en naar de toon luistert dan blijft Roemer fier overeind. 

11:10 De kabouters van Pechtold

Roemer begint zijn betoog over de zorg. Een verstandige keuze, want dit is het onderwerp waarvan uit onderzoek blijkt dat vele Nederlanders dit het belangrijkste onderwerp vinden voor de verkiezingscampagne.

Roemer wil het Eigen Risico in de zorg al in 2017 verlagen. Dan verschijnt Pechtold aan de interruptiemicrofoon. Hoe gaat u dat betalen? Hij illustreert deze vraag aan de hand van een metafoor met kabouters. Volgens Pechtold heeft Roemer helemaal geen dekking voor dit plan. Roemer geeft uitvoerig antwoord en Pechtold stelt een aantal uitgebreide vervolgvragen waarbij de kabouters steeds terugkomen. Deze metafoor is op zich sterk omdat het een overtuigend 'frame' is voor het standpunt dat de SP tovert met geld. Minder sterk is dat Pechtold veel woorden nodig heeft voor zijn interrupties waardoor Roemer genoeg tijd heeft om over zijn antwoorden na te denken. De SP-leider komt dan ook niet in de problemen.

10:54 Roemer en de Bijbel

Roemer (SP) mag het debat aftrappen. Hij begint vrolijk met een verwijzing naar de Bijbelse plagen van Egypte. Somt ze alle tien op. Direct sprint Kees van de Staaij (SGP) naar de interruptiemicrofoon met het verzoek aan Roemer om, als hij de plagen gebruikt in zijn speech, dan wel de juiste volgorde te hanteren. Hij  krijgt direct de lachers op zijn hand. Roemer verweert zich met de opmerking dat hij niet met de 'Dood van de eerstgeborenen' wilde eindigen. Één punt voor Roemer. Hij laat hiermee zien dat hij zich echt in de plagen verdiept heeft. Maar toch blijft vooral de grappige opmerking van Van der Staaij hangen. Vraag is dan ook of  het een verstandige keuze was van de SP om met deze Bijbelse vergelijking te starten. Alleen de kenners van de Bijbel kunnen er iets mee.

Debatprijs

Ieder jaar reikt het Nederlands Debat Instituut samen met de Universiteit Leiden de Debatprijs uit aan de politicus die tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen het beste debatteert.

Wie houdt het meest heldere betoog, stelt de meest scherpe en relevante vragen en weet kritiek van anderen het beste te pareren? Wie houdt de regie over het verloop van het debat? En vooral, wie weet ingewikkelde vraagstukken zo onder woorden te brengen dat de gewone Nederlander kan volgen waar het over gaat? 

Een jury van debatexperts volgt de Beschouwingen op de voet en beoordeelt de politici aan de hand van een aantal vaste criteria. Doel van de Debatprijs is aandacht vragen voor het belang van goede debatvaardigheden in de samenleving. Het debat is immers de zuurstof van de democratie. Hier houden we u op de hoogte van de laatste retorische ontwikkelingen tijdens het debat.