Tunahan Kuzu en Selcuk Ozturk verlieten de PvdA en richtten de partij DENK op.
Tunahan Kuzu en Selcuk Ozturk verlieten de PvdA en richtten de partij DENK op. © ANP

Zetelroof hoort bij ons politieke stelsel

Splinterpartijen

Afsplitsingen van Tweede Kamerfracties zijn het logische gevolg van de kadaverdiscipline van partijen.

De Tweede Kamer debatteert binnenkort over een belangrijk principe van ons staatsrecht: het individuele mandaat. En zij dreigt de verkeerde beslissing te nemen. Als het aan een Kamermeerderheid ligt, worden fractieafsplitsingen in de toekomst afgestraft met veel te krappe budgetten, geringe spreektijd en zelfs een tweederangsstatus als 'groep' in plaats van als volwaardige 'fractie'. De werkgroep Fractievorming, onder leiding van Kamerlid Bisschop (SGP), heeft voorgesteld om die maatregelen door te voeren via het Reglement van Orde en de Regeling financiële ondersteuning fracties.

Wat is er aan de hand? Volgens artikel 67, lid 3 van de Grondwet stemmen onze volksvertegenwoordigers 'zonder last'. Dit vrije, individuele mandaat wordt echter bedreigd door de politieke partij. Dit blijkt wel uit de statistiek: Tweede Kamerleden stemmen in 99,999 procent (!) van de stemmingen in lijn met hun politieke partij. Deze fractiediscipline is juist zo sterk omdat we leven in een tijd van wankele coalities en broze regeerakkoorden.

Politicoloog Arnout Maat noemt dit de 'particratie': volksvertegenwoordigers leggen geen verantwoording meer af aan de kiezer, maar aan hun partij. Met het oog op herverkiezing of op burgemeestersposten en andere lucratieve baantjes is het beter om de partijleiding naar de mond te praten. Je zou wel gek zijn om dwars te gaan liggen vanwege achterhaalde dingetjes zoals 'principes' en 'geweten'. Dat wordt er overigens niet bij gezegd. Officieel is de fractiediscipline van belang vanwege de 'bestuurbaarheid' van het land - hoewel niemand lijkt te kunnen uitleggen waarom bijvoorbeeld een kabinet met minderheidssteun niet heel goed op thema's zou kunnen regeren.

Wie weigert zich te conformeren aan de fractiediscipline heeft een groot probleem. Zo was het te voorspellen dat VVD'er Joost Taverne, die als enige van zijn fractie tegen nog eens 8 miljard naar Griekenland stemde (en daarmee nota bene een verkiezingsbelofte van Rutte gestand deed), niet zou terugkeren op de kieslijst.

Bij de PvdA bleken Myrthe Hilkens en Désirée Bonis al na een jaar niet op hun plek: de fractiediscipline dwong hen in een onwenselijke richting. Zij mochten hun idealen niet verwezenlijken en stapten dan ook gedesillusioneerd uit de Kamer.

Fractiegenoten Tunahan Kuzu en Selçuk Öztürk maakten een andere keuze. In november 2014 werden zij uit de PvdA-fractie gezet na het openlijk bekritiseren van minister en partijkroonprins Lodewijk Asscher. Zij behielden hun zetel en zijn voorbeelden van 'zetelroof' - een onterecht pejoratieve benaming voor fractieafsplitsing - net als onlangs Jacques Monasch, en eerder Louis Bontes, Joram van Klaveren en zelfs (in 2004) Geert Wilders. Fractieafsplitsing blijkt dus een probaat middel om tegenwicht te bieden tegen een grijs conformisme en een doodgeslagen debatcultuur in ons parlement.

Zetelroof is een belangrijk onderdeel van ons partijenstelsel

Dat de grote partijen in de Tweede Kamer rancuneus zijn, is wel begrijpelijk. Kamerleden die ooit trots op de kieslijst werden gepresenteerd, die op de slippen van de lijsttrekker verkozen werden en die toch hun loyaliteit niet laten opwegen tegen hun persoonlijke ambitie en een eigen, concurrerend narratief - het moet behoorlijk frustrerend zijn. Toch zouden ook deze partijen over hun schaduw heen moeten stappen en de mogelijkheid van zetelroof moeten omarmen als een noodzakelijk aspect van Nederlands kiessysteem van evenredige vertegenwoordiging.

Daarvoor zijn argumenten te over. Ten eerste is het staatsrechtelijk zo klaar als een klontje: de kiezer geeft een individueel mandaat af, de politieke partij maakt op geen enkele zetel aanspraak. Ten tweede is de mogelijkheid van fractieafsplitsing een laatste drukmiddel dat voorkomt dat de partijleiding alle interne kritiek op de fractielijn kan smoren. Zonder deze escape zal de partij kritische Kamerleden liever vervangen door brave jaknikkers. Ten derde is zetelroof een belangrijk onderdeel van ons partijenstelsel: het is de sleutel tot partijvernieuwing. Partijen kunnen zich vrij ontwikkelen als er af en toe dwarsliggers afvallen - en deze afvallers hebben een eerlijke kans om met een nieuwe partij bij volgende verkiezingen meer recht te doen aan hun ambities en idealen. Vroeger lukte dat nauwelijks, maar met de PVV en nu ook met VNL en DENK zien we dat hier juist nu draagvlak voor is.

Het is niet zo dat zetelroof vandaag zal worden verboden, dat zou een Grondwetswijziging vereisen. Maar het is al erg genoeg dat de maatregelen die nu voorliggen zullen leiden tot ongelijke behandeling van zetelrovers en dat hun functioneren als volksvertegenwoordigers structureel zal worden belemmerd door korting van hun budget, ondersteuning en spreektijd. Woensdag 7 december 2016 gaat, als onze volksvertegenwoordigers vandaag niet wakker worden, de geschiedenis in als de dag waarop een stel rancuneuze fracties het individuele mandaat nog verder beknotten ten gunste van de particratie.

Geerten Waling is historicus en auteur van Zetelroof, dat begin 2017 verschijnt.

Volg en lees meer over:

Reacties (21)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
  • Wjager -
    @WTJGM: Zelf beschouw ik mij als een conservatieve kiezer. Sinds de VVD in dit kabinet een ruk naar links heeft gemaakt en mee is gegaan in het feestje van Spekman, is er zeker ruimte voor een conservatieve partij als de PVV, rechts van het midden. Maar verdeling van een maatschappij in "ons" en "hun" en mensen uitsluiten op basis van etniciteit is verkeerd. En zijn verdediging dat hij alleen criminele Marokkanen bedoelde, klopt niet. Want dat heeft hij die avond niet gezegd, waardoor ook hardwerkende belasting betalende Marokkanen zich aangesproken voelde. Ook ik ben voor minder criminelen.
  • Wjager -
    @Komeinie: De PVV is een beweging en geen partij. Een partij kent leden, een beginselprogramma en statuten. Verder zou ik de PVV politiek bij de VVD scharen, want indien men de handelingen van de Tweede Kamer bestudeerd, blijkt dat de gouden zoon van de VVD zijn fractie in ruim 70% met de VVD laat meestemmen. Als men de onderwerpen EU en immigratie uit de vergelijking haalt is dit meer dan 90% van de tijd. Ter vergelijking: D'66 stemt ruimt 60% van de tijd hetzelfde als de VVD en de SP minder dan 20%. Maar D'66 en de Christen Unie hebben veel minder gemeen dan VVD en hun afsplitsing PVV.
  • WTJGM -
    Dank je Lona, heel soms zien wij het beiden goed ;). Maar...waar aan het pluche vastgekleefde partijen als CDA, VVD PvdA, D66 en GL (overigens allemaal moeiteloos onder 'kleurloos midden' -of juist onder 'rechts' want het zijn allemaal kameleons van huis uit- te scharen, ik ben het volledig met Komeinie eens) van leugens, bedrog, fouten en debacles aan elkaar hangen, krijgt Wilders van mij het voordeel van de twijfel, want slechter kan het niet worden. Plaatsgebrek, ik kan het hier niet toelichten. In ieder geval zijn we het over de SP eens, hoewel nog veel en veel te tam wat mij betreft.
  • Jeffersonian -
    Het districtenstelsel ziet er beter uit dan de partitocratie; het bindt de vertegenwoordiger zichtbaar aan de kiezer. School leerde mij indertijd dat een districtenstelsel oneerlijk is, want de winnaar is de enige vertegenwoordiger van een district, en kiezers die op een ander stemden worden genegeerd. Nu weet ik dat een vertegenwoordiger van een district vooral en eerst zijn eigen kiezers vertegenwoordigt, en niet het bestuur van zijn partij. Ingebeelde zetelroof is zo onmogelijk. In NL ondergraaft de Partij, ongrondwettelijk, het recht van de gekozene om zijn kiezer te vertegenwoordigen.
  • Wjager -
    @Komeinie: Als u uw stelling echt doortrekt, dan wijkt alleen de SP af. Immers, indien u de moeite neemt om de handelingen van de Tweede Kamer te raadplegen, dan constateert u dat de PVV in 73% van de stemmingen in deze kabinetsperiode precies hetzelfde heeft gestemd als de VVD. Als wij ons concentreren op sociaaleconomische onderwerpen en de EU en immigratie buiten beschouwing laten, is er zelfs 91% overeenkomst in stemgedrag. Alleen op EU en immigratie wijkt PVV van het VVD-stemgedrag af. Voor D'66 is de overeenkomst met de VVD 61% en voor de SP ligt dat percentage gelijk stemmen op maar 19%
  • Komeinie -
    Waar maken we ons in feite druk over, eigenlijk hebben we het zonder te weten over een drie partijen systeem! Als je alle politieke partijen met elkaar vergelijkt, begint het hier steeds meer op te lijken, eigenlijk hebben we één volkspartij genaamd de PVV, het kleurloos midden van D'66 tot VVD, want al die partijen verschillen nauwelijks van elkaar en uiteraard het echte links genaamd de SP! Met uitzondering misschien van de PvdD, maar verder zijn alle gevestigde partijen buiten de PVV en SP om zo dicht op elkaar gekropen in standpunten, dat ze nauwelijks nog echt van elkaar verschillen!
  • Lona7 -
    WTJGM: goed gezien. Ik begrijp alleen niet dat u Wilders blijft verdedigen die bij uitstek de multinationals de hand boven het hoofd houdt. Hij heeft tegen onderzoek naar belastingontwijking binnen de MN gestemd, tegen miljonairsbelasting en tegen het Nationaal zorgfonds. Maar hij komt zgn. wel op voor de ouderen die zorg nodig hebben, een lekkere groep om stemmen van te krijgen. Ouderen zijn vaak angstig en laten zich graag een zondebok aansmeren.
  • Blank -
    Volledig eens met deze opinie. Binnen de fracties is er geen ruimte om zelf afwegingen te maken. Volgens mij is met name dit fractiesysteem ten dode opgeschreven en verantwoordelijk voor de veel beschreven "kloof". Kamerleden moeten vervolgens "hun stemgedrag" bij hun achterban verantwoorden, terwijl ze het eigenlijk niet eens zijn met de genomen beslissing.
  • jefcooper -
    Ik lees dat PvdA en D66 zetelrovers wil afstraffen, zoals minder spreektijd na de 'roof'. Mij lijkt het dezelfde strategie als het verketteren van alles en iedereen tegen EUro, het establishment moet aan de macht blijven. De voorgestelde maatregelen vergroten de macht van de partijleiders, die nog meer partijdictatoren zullen worden. Een kiesdrempel heeft een soortgelijk effect. Denkt men, in Duitsland verdwenen daardoor de liberalen, als ik me goed herinner, de AfD kwam toch.
  • Spartuijn -
    Van 'zetelroof' kan nooit sprake zijn aangezien een kamerzetel niet door een partij wordt bezeten...Een kamerlid legt dan ook persoonlijk de eed af bij zijn installatie...Het begrip 'fractie' is bij de Grondwet onbekend...Er wordt wel gesproken over politieke groepering...Fractiediscipline vormt het hart van de politieke partijen en dit ongeacht of een partij links of rechts genoemd kan worden...Stemmen zonder last wordt dan onmogelijk en is wel in strijd met de Grondwet...De Tweede Kamer functioneert dus als een antidemocratisch orgaan...Precies datgene wat Henk en Ingrid al lang vermoeden.