We moeten minder eisen aan elkaar stellen
© ANP

We moeten minder eisen aan elkaar stellen

We ondermijnen onze samenleving ernstig door de eisen steeds verder op te schroeven en te weinig oog te hebben voor onmacht en eenzaamheid.

Maandag 4 april heeft dichter, programmamaker en presentator Wim Brands zich van het leven beroofd. Precies twaalf jaar geleden, in de nacht van 4 op 5 april, deed mijn vriend Casper hetzelfde. Het aantal suïcides stijgt al jaren. De World Health Organisation waarschuwt dat depressie in 2020 in de westerse wereld volksziekte nummer één is.

Suïcide, zelfdoding, is een van de ondoorgrondelijkste reacties op de bedreigende ziekte die depressie is. Niemand heeft ooit kunnen aantonen wat er precies gebeurt in het hoofd van degene die definitief het besluit neemt niet meer te willen leven. Uit nagelaten bekentenissen blijkt wel dat het gevoel niet goed genoeg te zijn een van de onderliggende patronen is. Wim Brands, Joost Zwagerman en mijn vriend Casper bestreden dat gevoel van niet-goed-genoeg door te werken. Heel erg hard te werken. Alsof elk gedicht, elk essay, elk gesprek een echo was van de diep menselijke behoefte er te mogen zijn.

Persoonlijk drama

Suïcide is een persoonlijk drama, voor degene die ertoe besluit en voor-al ook voor degene die hij daarmee voorgoed verlaat. Het is een uitvloeisel van een ziekte. Tegelijk kunnen we niet langer om de conclusie heen dat wij een samenleving hebben geschapen waarin de dreiging van de zelfdood alleen maar groter is geworden. Wij hebben van succes een persoonlijke keuze gemaakt en hebben perfectie tot norm verheven. Alles wat de feilbaarheid van het menselijk wezen openbaart - kunst, religie, geschiedenis - is naar de marge gedreven. Troost is niet iets dat hogelijk wordt gewaardeerd op de AEX-index. Wie poëzie schrijft, is toch vooral een dief van zijn eigen portemonnee.

We onderzoeken al vele jaren hoe externe factoren als voeding en werkomstandigheden (mede) een ziekte als kanker veroorzaken. Kanker scoort enorm goed in de populariteitspolls, omdat het ons allemaal kan overkomen en omdat we er collectief tegen kunnen vechten. Denken we. Als het om depressie gaat, wijzen we heel snel naar het individu en lopen we een blokje om. We laten degene die aan depressie lijdt het liefst zo veel mogelijk alleen en wijten zijn ziekte het liefst aan genetische aanleg of onvoldoende daadkracht. Wie zijn schouders eronder zet, hard werkt en vooral naar voren leeft, kan een dip echt wel te boven komen, luidt de mantra. En vogel dat vooral zelf uit.

Laten we elkaar niet steeds langs de ladder van het maatschappelijke succes leggen

Onhaalbare eisen

Wetenschappers als Paul Verhaeghe en Dirk De Wachter hebben al lang aangetoond dat die reactie volstrekt misplaatst is. Zij wijzen keer op keer op de onhaalbare eisen die de samenleving aan ons stelt en de absurde gevolgen die dat heeft. Niet voor niets zijn Verhaeghe en De Wachter Belgen, in Vlaanderen ligt het aantal zelfdodingen percentueel nog veel hoger dan in Nederland. Maar ook hier liegen de statistieken niet.

Door de steeds grotere prestatiedruk voelen steeds meer mensen, juist zij die worden gedreven door een calvinistisch arbeidsethos, zich in toenemende mate niet goed genoeg. Dat begint al op de basisschool waar kinderen zich vooral met elkaars Cito-score bezighouden in plaats van met sport of muziek of literatuur. Op de middelbare school worden leerlingen geleid naar iets dat nuttig is - lees: iets waarmee je geld kunt verdienen. Alles wat de absurditeit van het bestaan en de tragiek van het leven laat zien, hebben we weggedrukt als 'onnuttig'. Het literaire praatprogram-ma van Wim Brands was het enige programma op televisie dat nog aandacht besteedde aan oprechte verhalen over angst, twijfel en mislukking.

Perfect geconserveerde mensen

In de contactadvertenties die het relatiebemiddelingsbureau Pier Ebbinge Relationship wekelijks in de landelijke dagbladen plaatst, gaat het altijd om succesvolle, financieel onafhankelijke, perfect geconserveerde mensen, en nooit om eenzame zielen die door een scheiding of de dood alleen zijn en naar niets anders verlangen dan er te mogen zijn in de ogen van een ander. Terwijl ze dat natuurlijk allemaal zijn, die mensen uit die advertenties. Alleen.

Ik ben ervan overtuigd dat we onze samenleving ernstig ondermijnen door de eisen steeds verder op te schroeven en te weinig oog te hebben voor onmacht en eenzaamheid. Want het zijn niet alleen gevoelige dichters die besluiten die laatste deur wel te openen. In The complete lexicon of crisis related suicides dat de vormgever Richard Sluijs in 2014 uitgaf, staan eindeloos veel rouwadvertenties van mensen die door omstandigheden gedreven de hand aan zichzelf sloegen. Onder hen bankiers, beurshandelaren en advocaten. Allemaal mensen die zogenaamd nuttige dingen deden. Allemaal mensen die hun schouders eronder zetten en naar voren leefden, totdat ze niet meer konden.

Geef ruimte aan verhalen, gedichten, muziek en wat mij betreft ook religie

Laten we elkaar niet zo de maat nemen. Laten we elkaar niet steeds langs de ladder van het maatschappelijke succes leggen. Zeg eens eerlijk tegen elkaar als het niet goed gaat. Omarm eens iemand als hij geen target heeft gehaald, of anderszins heeft verloren. Laten we bij gebrek aan een troostende God deemoed institutionaliseren en opnieuw ruimte geven aan juist die dingen die we maatschappelijk zo nodig hebben: verhalen, gedichten, muziek en wat mij betreft ook religie.

Ik zeg niet dat Wim Brands, Joost Zwagerman, Rogi Wieg en mijn vriend Casper nog hadden geleefd als we er eerder in waren geslaagd zo'n samenleving vorm te geven. Maar ik ben ik er wel van overtuigd dat het kan helpen als we vaker tegen elkaar zouden zeggen dat het goed genoeg is in plaats van elkaar uit te schelden op Twitter. Als we elkaar niet alleen als concurrenten zien, maar als medeburgers. Als we er mogen zijn.

Miek Smilde is schrijver. Haar dichtbundel De achterkant van juni verschijnt op 20 mei.