Beeld uit de film Back to the Future.
Beeld uit de film Back to the Future. © ANP

Toekomst leren kennen? Lees een geschiedenisboek

Oefenen historici - met hun gehamer op het verleden -  te veel invloed uit op het maatschappelijk debat? Nee want als je dat zegt, misken je wat historici te bieden hebben, schrijft Thijs Bogers. 'Het verleden reikt het noodzakelijk gereedschap aan om over een andersoortige toekomst na te kunnen denken.'

Een serieus historicus zal niet de onnozele boodschap verkondigen dat de toekomst slechts een herhaling van het verleden zal zijn

Volgens econoom en toekomstonderzoeker Patrick van der Duin oefenen historici teveel invloed uit op het maatschappelijk debat. De universitair docent future studies aan de TU Delft pleit ervoor toekomstscenario's te analyseren zonder daarbij steeds te refereren aan het verleden. De geschiedenis herhaalt zich volgens Van der Duin immers nooit, waardoor 'lessen uit het verleden van beperkte waarde' zijn voor de toekomst.

De kritiek van Van der Duin is opmerkelijk. Hij lijkt zich niet bewust te zijn van wat het bestuderen van het verleden werkelijk oplevert. Door het verleden nauwgezet te bestuderen weten historici als geen ander dat het verleden zich niet herhaalt. Verleden, heden en toekomst zijn allen uniek ten opzichte van elkaar. In het maatschappelijk debat zal een serieus historicus dan ook niet de onnozele boodschap verkondigen dat de toekomst slechts een herhaling van het verleden zal zijn.

Noodzakelijk gereedschap

Van der Duin pleit voor 'meer vrijheid van denken' over de mogelijkheden waarop de toekomst zich kan ontvouwen. Ook in dat opzicht miskent hij wat historici te bieden hebben. Het verleden is een onuitputtelijke bron van alternatieve denkwijzen. Het verleden reikt het noodzakelijk gereedschap aan om over een andersoortige toekomst na te kunnen denken.

Het vergelijken van heden met verleden wordt door Van der Duin afgeserveerd met de reden dat historische continuïteit overgewaardeerd wordt. Een serieus historicus zal zich echter niet beperken tot het trekken van een parallel tussen heden en verleden om daarmee de continuïteit tussen beiden te benadrukken. Integendeel, er zal juist een mengeling van continuïteiten en discontinuïteiten duidelijk worden. Daarmee kunnen de eigenaardigheden van heden en verleden begrepen worden. Voor degenen die uitspraken over de toekomst willen doen en daarbij niet zomaar in het luchtledige willen praten, is het begrijpen van de wereld waaruit die toekomst zal voortkomen onontbeerlijk.

Irak en Syrië

Door na te gaan wat er in Irak fout is gegaan, kan een overeenkomstig dramatische uitkomst in Syrië op zijn minst vermeden worden

Vanuit zijn aversie jegens het analyseren van het verleden raadt Van der Duin het af om, bij het nemen van een beslissing over het inzetten van grondtroepen in Syrië, terug te kijken naar het verloop van de invasie van Irak. Om een beslissing over grondtroepen in Syrië te maken is het bestuderen van de recente geschiedenis omtrent de invasie van Irak echter allesbehalve overbodig. Zo geeft de dramatische uitkomst van de invasie van Irak aan dat de maakbaarheid van het Midden-Oosten niet overschat moet worden, zoals Amerikaanse politici toentertijd wel deden.

Natuurlijk verschillen Irak toen en Syrië nu dusdanig van elkaar waardoor exact dezelfde uitkomst van grondtroepen in laatstgenoemde absoluut onwaarschijnlijk is. Maar met die kennis is een succesvolle uitkomst van het inzetten van grondtroepen in Syrië nog niet gegarandeerd. Door na te gaan wat er in Irak fout is gegaan, kan een overeenkomstig dramatische uitkomst op zijn minst vermeden worden.

Grote rijkdom

Van der Duin prijst zijn vakgebied, future studies, omdat het aan zou tonen 'dat de toekomst altijd complexer uitpakt' dan vooraf gedacht werd. Deze conclusie sluit precies aan bij de nadruk die in studies geschiedenis wordt gelegd op contingentie. Het analyseren van het verleden levert keer op keer het inzicht op dat de toekomst niet vooraf gekend kon worden omdat contingenties verstorend optraden. Maar juist omdat het verloop van het heden en de uitkomst van de toekomst aan toevalligheden onderhevig zijn, heeft het geen zin om wars van het verleden over toekomstscenario's te filosoferen. Zinvoller is het bijvoorbeeld om te bestuderen hoe in het verleden op onvoorziene omstandigheden gereageerd werd. Zeker is immers dat de toekomst uit nog vele onvoorziene gebeurtenissen zal bestaan.

Op maandagavond 14 december zal Van der Duin met voorzienende blik zijn kennis over het jaar 2050 met geïnteresseerden delen tijdens het KennisCafé De Toekomst in De Balie in Amsterdam. De grote rijkdom die het verleden te bieden heeft zal hij daarbij waarschijnlijk onbesproken laten. Degenen die echt zicht op de toekomst willen krijgen gaan derhalve maandagavond niet naar De Balie, maar blijven thuis en lezen een goed geschiedenisboek.

Thijs Bogers is historicus en politicoloog en werkt als docent en onderzoeker aan de Afdeling Bestuurswetenschap en Politicologie van de Vrije Universiteit Amsterdam.

Volg en lees meer over:

Reacties (10)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
  • Luctor -
    Lees de in het Nederlands vertaalde roman van de Catalaan Josep Maria de Sagarra 'Prive-leven'. Geen beter verslag van hoe de westerse geschiedenis zich enerzijds herhaalt en anderzijds hoe een democratie zich ontwikkelt. NB In Spanje waren de 'republikeinen' wat wij hier socialisten noemen.
  • baron von habenichts -
    Geschiedenis lessen hebben nauwelijks nog plaats in het rooster van de middelbare scholen. Vaak is alles van voor de tweede wereldoorlog al vergeten. Soms wordt er nauwelijks aandacht aan geschiedenis besteedt. Ik hoor mijn kleinkinderen op de middelbare school er nooit over.
  • WTJGM -
    Lezenaar---Als het zo simpel was zou je de werking van ons brein moeten kennen, dat steekt aanzienlijk complexer in elkaar dan het intelligentste pc-bestand. Los daarvan is het verleden per definitie een subjectief gegeven, afhankelijk van de handen waarmee het werd ge- en herschreven. We zijn geevolueerd van knuppel tot atoomgeleide raket, dus vooral cosmetisch. Al evoluerende zijn we gepromoveerd tot de grootste vervuilers en vernietigers van de Aarde, en mag het complete bestand aan flora en fauna ons tot de ergste vijand rekenen, incluis wijzelf. Is de wijsheid niet mee-geevolueerd? ;).
  • CorArnhem -
    Van der Duin heeft gelijk als hij stelt dat technisch gezien gebeurtenissen vanuit het verleden zich niet herhalen. Maar zoals Bogers bedoelt, zijn er zeker patronen in de gebeurtenissen te herkennen. Niet de techniek is bepalend maar de gebruiker. De Engelsen begrijpen dat en integreren niet voor niets werken van bijvoorbeeld Shakspeare in hun onderwijs.
  • H.E.F. Andrioli -
    Klein puntje, als je foto's van 'Back to the Future' gebruikt vind ik wel dat je een verband moet leggen tussen je theorie en die film. Anders doe je je verhaal en dit meesterwerk onrecht aan. Dank u.
  • Lezenaar -
    Volledig eens met de stelling van de heer Bogers. Het verleden is aanwezig in het heden en dus hebben we het verleden nodig om het heden te begrijpen en vanuit het heden naar de toekomst te kijken (is niet voorspellen). Men zou kunnen stellen dat het verleden het meest hedendaagse is. Wie het verleden verwaarloost, verwaarloost het heden en heeft bijgevolg geen basis voor de toekomst. Zo simpel is dat.
  • rope88 -
    Net als bij economen mis ik bij historici de psychologische insteek. We hebben het nog steeds over mensen, of ze vóór Christus, rond die tijd of erna leefden. Natuurlijk zijn omstandigheden en aanleidingen tot gebeurtenissen per tijdvak anders in historisch perspectief, maar de vraag is of de moderne mens eigenlijk wel psychisch geëvolueerd is in die mate dat zijn gedrag niet op dezelfde wijze getriggerd wordt door die omstandigheden die dezelfde emoties oproepen in alle tijden. Daar mag best eens naar gekeken worden.
  • gverhoef -
    Waarzeggers, piskijkers en futurologen zijn een waardevolle bijdrage aan kermissen, maar hebben in het geheel niets te zoeken, anders dan eventueel als object van studie, in de serieuze wetenschap, noch in de kringen van beleidsmakers. Het is dieptriest dat dat anno 2015 nog niet voor iedereen duidelijk is. Er zullen wel geldelijke belangen een rol spelen.
  • TvanO -
    Geinig dat een futuroloog de historicus zou bekritiseren. Kan de voorspeller dan op zulke overdonderende successen bogen? Is dit soort kritiek een afspiegeling van de intellectuele situatie in zijn vakgebied? Waar zou een futuroloog zijn materiaal vandaan willen halen zonder kennis van het verleden? Hoe wil de toekomstman een maatschappij in ontwikkeling begrijpen als hij geen weet heeft van waar die maatschappij vandaan komt? Als het niet zo idioot aanmatigend was zou de kritiek eerder droevigmakend zijn. Wie historische continuïteit niet zo belangrijk acht begrijpt 'm waarschijnlijk niet.
  • Luctor -
    Helemaal mee eens. Temeer omdat de basis van menselijk gedrag, hoe onze hersenen werken en hoe we biologisch in elkaar zitten, door de tijd heen niet zo veel is veranderd en dat gedrag dus wel degelijk redelijk voorspelbaar is. We ontketenen af en toe wel revoluties, maar zijn zelf het product van een zeer trage evolutie. Gedrag uit het verleden voorspelt gedrag in de toekomst.