Koeriers van PostNL, die worden ingehuurd als zzp'ers, zijn onderweg naar de Tweede Kamer om te demonstreren voor hogere bezorgtarieven.
Koeriers van PostNL, die worden ingehuurd als zzp'ers, zijn onderweg naar de Tweede Kamer om te demonstreren voor hogere bezorgtarieven. © ANP

Stop getouwtrek tussen werkgever, werknemer en zzp'er

Asscher moet de arbeidsmarkt resetten, betoogt Sandra Phlippen. 'Er zijn geen goede redenen om werknemers anders te zien dan zzp'ers.'

Vaste contracten zijn een wurgsteen om de nek van veel kleine bedrijfjes

Het wordt steeds duidelijker: de arbeidsmarkthervormingen werken niet of averechts. Vast werk wordt niet flexibeler en flexwerk wordt maar niet vaster omdat partijen blijven argumenteren vanuit verouderde poldertactieken. Vakbonden lijken niet in te zien dat de opkomst van de zzp'er de onderhandelingsmacht van de werknemer ondermijnd. Om hier uit te komen moeten we weer bij nul beginnen: Wat is een arbeidsmarkt? Wat is de prijs van arbeid? En hoeveel sociale zekerheid is basaal?

Aanstaande woensdag geeft minister Asscher een eerste beeld van wat de nieuwe Wet werk en zekerheid (WWZ) tot nu toe heeft opgeleverd, en binnenkort volgt een brede discussie over de hervormingen van de arbeidsmarkt. Zijn we op weg naar de 'fatsoenlijke' arbeidsmarkt waar Asscher het steeds over heeft? Nee, zegt een van de architecten van die wet, Michaël van Straalen van MKB Nederland. Van Straalen heeft het vooral over de nieuwe ontslagwet. Het idee was dat ontslag sneller en simpeler zou worden, zodat vaste banen wat flexibeler zouden worden. De uitkomst van een ronde tafel van juristen in de Tweede Kamer vorige week stelt Van Straalen in het gelijk. De ontslagwet is mislukt, de sociale partners hebben gefaald.

Vaste contracten zijn in sommige opzichten nog vaster geworden en vormen een wurgsteen om de nek van veel kleine bedrijfjes. Dit is niet alleen een probleem van de werkgever. Wat vaak wordt vergeten, is dat rigide ontslagstelsels voorkomen dat bedrijven nieuwe vaste banen aanbieden. Daarnaast remt rigide ontslag ook nieuwe innovatieve projecten met vaste medewerkers. Dat is omdat de ondernemer de contracten niet kan stopzetten wanneer zo'n project mislukt, en daarom vaker besluit om er maar niet aan te beginnen.

Onderhandelingsspel

De FNV en PvdA doen net alsof ze werkgevers onder druk kunnen zetten

Alsof dit nog niet genoeg is, zitten er nog een aantal partijen als een bok op de haverkist om dat vaste contract nog onaantrekkelijker te maken. Zo is er Mariëtte Patijn van FNV die pleit voor winstdeling met vaste werknemers. Vorige week kwamen daar Agnes Jongerius en John Kerstens van de PvdA bij, die loonsverhoging willen voor werknemers vanwege de gestegen arbeidsproductiviteit. Op zich goede ideeën, maar FNV en PvdA doen net alsof ze werkgevers onder druk kunnen zetten met deze eisen. 

De realiteit is dat werkgevers een groeiend leger aan zzp'ers ontwaren die zowel goedkopere als flexibelere arbeidskrachten vormen. Het bilateral onderhandelingsspel tussen werkgever en werknemer is trilateraal geworden met de zzp'er als derde speler. Telkens wanneer de vakbonden dure zekerheid binnenslepen voor de werknemer, duwen ze in feite de werkgever of opdrachtgever en de zzp'er in een nieuwe arbeidsrelatie, en staat de werknemer buiten spel. Staatssecretaris Wiebes probeert met man en macht het speelveld tussen de zzp'er en de werknemer gelijk te trekken door schijnconstructies op te rollen en zich herhalende tijdelijke contracten aan banden te leggen. Het eerste vaste contract dat daaruit voortvloeit moet ik nog getekend zien worden.

insiders en outsiders

En hop, zo is er weer een schaapje dat het omheinde stelsel van de insiders van de arbeidsmarkt verlaat

Al dit getouwtrek speelt zich af boven de hoofden van werkenden. Over wat zich afspeelt tussen insiders en outsiders op een gezamenlijke werkvloer hoor je niemand, terwijl de werknemer er ondanks al die vastigheid ontredderd achterblijft. Van een vakbond is de werknemer meestal geen lid. Het lokkertje van de bedrijfswinsten die hem of haar kunnen worden uitgekeerd, heeft nog niet tot massale stakingen geleid, terwijl je toch zou denken dat daar wat te halen valt.

De vaste werknemer ziet al die strijd om zijn vaste contract om zich heen en ziet daarbij steeds meer collega's die zich als zzp'er aanbieden in zijn team. Dat team, waarin vroeger gezamenlijk taken werden opgepakt, is veranderd in een team waarin taken worden uitonderhandeld. Klussen die niet direct output opleveren, zoals service, extra aandacht en zorgvuldig werken, blijven liggen of komen op de schouders van de vaste kracht. Die vaste kracht begint daardoor de voordelen van het zzp'en steeds duidelijker te zien. Hij voelt steeds minder bij de wankelende zekerheden van toekomstig loon bij ziekte of pensioen. En hop, zo is er weer een schaapje dat het omheinde stelsel van de insiders van de arbeidsmarkt verlaat voor de groen ogende weide van het zelfstandig ondernemerschap. 

Vorig najaar waren alle ministeries op het terrein van werk en zekerheid het erover eens: er zijn eigenlijk geen goede redenen om werknemers anders te zien dan zzp'ers. Ze lopen beiden dezelfde gezondheidsrisico's, ze maken dezelfde inschattingsfouten ten aanzien van pensioen en langleven, en ze hebben dezelfde inkomensbescherming nodig.

Laat Asscher dáár de draad eens oppakken voor die fatsoenlijke arbeidsmarkt. Begin eens bij de vraag wat een arbeidsmarkt is: een markt waar taken te doen zijn en waar arbeidskrachten voor nodig zijn met de juiste vaardigheden. Voor het uitvoeren van die taken moet een fatsoenlijke prijs worden betaald. Van die prijs moet worden meebetaald aan een sociaal stelsel waar we in meerderheid achterstaan. Wie daarbovenop nog meer zekerheid en bescherming wil, kan dat kopen in ruil voor loon.

Sandra Phlippen is econoom en socioloog.