Buiten eten bij een restaurant in Amsterdam.
Buiten eten bij een restaurant in Amsterdam. © Raymond Rutting / de Volkskrant

Richt je op de mensen, niet op de structuur

Kies voor een organisatievorm, hou daar voor de lange termijn aan vast, en geef medewerkers de rust en ruimte om die in de praktijk te laten werken.

De ervaring leert dat alleen kleinschalige, bijna onzichtbare hervormingen enige kans van slagen hebben

Minister Bussemaker wil van grote mbo's weer kleine colleges maken. Als docent aan een onderwijsinstelling juich ik verbeterinitiatieven uiteraard van harte toe. Het bestuderen van overheidshervormingen is bovendien mijn werk, dus als onderzoeker ben ik de minister ook erkentelijk.

Toch neem ik met verbazing kennis van dergelijke hervormingsinitiatieven. De hervormingsdrift van politici en bestuurders staat namelijk haaks op wetenschappelijke inzichten op het gebied van overheidshervorming. Omdat valorisatie van wetenschappelijke kennis tegenwoordig behoort tot mijn persoonlijke prestatie-indicatoren, zet ik hieronder enige overdenkingen uiteen.

Overheidshervormingen worden veelal gekenmerkt door een maakbaarheidsgedachte die weliswaar ambitieus is, maar weinig realistisch. Zoals ook bij het afscheidscollege van hoogleraar Walter Kickert aan de orde kwam (Erasmus Universiteit Rotterdam, 23 oktober 2015), die zich gedurende zijn carrière uitvoerig met het onderwerp heeft bezig gehouden, leert de ervaring dat alleen kleinschalige, bijna onzichtbare hervormingen enige kans van slagen hebben.

Zo staan de uiteindelijke resultaten van het ambitieuze programma 'Andere Overheid' (2003) van toenmalig minister Thom de Graaf in schril contrast met het ietwat saaie programma 'Vernieuwing Rijksdienst' (2007-2010) van topambtenaar Roel Bekker.

Onderwijsfabrieken

Hervormingen zijn vaak niet gebaseerd op voortschrijdend inzicht of lerend vermogen, maar op vergeetachtigheid

Een tweede overdenking is dat hervormingen zoals deze niet gebaseerd zijn op voortschrijdend inzicht of lerend vermogen, maar eerder op vergeetachtigheid. Minister Bussemaker stelt dat schaalvergroting ongewenste effecten heeft gehad: mbo's zijn onpersoonlijke onderwijsfabrieken geworden. Een terugkeer naar een model van kleinschaligheid (let wel: in vroeger tijden het 'probleem') blijkt nu de oplossing te zijn.

Een klassieke studie van Brunsson en Winberg laat zien dat principes van centralisatie en decentralisatie elkaar in de Zweedse spoorwegen meer dan 100 jaar hebben afgewisseld. Hervormingen zijn dus vaak een herhaling van zetten, waarbij de mislukking van gisteren moet zorgen voor het succes van morgen.

Omdat nieuwe organisatievormen naast voordelen ook nadelen hebben, schipperen sectoren daarom veelvuldig tussen verschillende organisatieprincipes. De Nationale Politie zal wellicht meer als eenheid kunnen opereren, maar deze hervorming kan ook zorgen voor een vermindering van haar aanpassingsvermogen en verslechterde lokale verankering.

De decentralisatie van de jeugdzorg maakt de jeugdzorg wellicht efficiënter, maar kan ook ongelijkheid en crises in de hand werken.

Bij schaalverkleining binnen mbo's bestaat het risico dat termen als overheadreductie, critical mass en efficiencyverbetering in de toekomst weer aantrekkelijk zullen klinken. Aan toekomstige bestuurders dan weer de taak om hier gepaste hervormingen voor te introduceren (tip: de oplossing staat in de vorige alinea).

Verspilde moeite

Bestuurders blaken van de ambitie om de overheid nog beter te maken

Een laatste observatie is dat overheidswerk per definitie mensenwerk is, maar dat hervormingen zich uitsluitend lijken te richten op structuren, systemen en budgetten. Het heeft wat weg van het veranderen van de indeling en apparatuur van een restaurant, maar niets te doen aan de kwaliteit van het eten, de chef of de bediening.

Om bij het onderwijs te blijven: recent onderzoek van Amerikaanse bestuurskundigen Favero en Rutherford in 300 scholen laat zien dat 'harde' hervormingsprogramma's zoals bezuinigen, reorganiseren en herpositioneren niet tot aantoonbare prestatieverbeteringen leiden. Zulke hervormingen zijn dus vaak verspilde moeite. En dat is dubbel zonde, want het onderwijs barst van de mensen met de motivatie en kennis om zaken daadwerkelijk te verbeteren.

De veelvoud aan hervormingen laat zien dat bestuurders blaken van de ambitie om de Nederlandse overheid nog beter te maken. Maar allereerst is er een verandering nodig in hun manier van hervormen. Hervormingen gericht op structuren en systemen geven onvoldoende blijk van realisme, geheugen en neveneffecten.

Mijn advies: kies voor een organisatievorm (inclusief alle voor- en nadelen), hou daar voor de lange termijn aan vast, en geef medewerkers de rust en ruimte om deze organisatievorm in de praktijk te laten werken. Niet ambitieus genoeg? Maakt u geen zorgen, op de werkvloer is ambitie genoeg!

Joris van der Voet is Assistent Professor Publiek Management, Instituut Bestuurskunde aan de Universiteit Leiden

Volg en lees meer over:

Reacties (10)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
  • Lezenaar -
    "¿ leert de ervaring dat alleen kleinschalige, bijna onzichtbare hervormingen enige kans van slagen hebben. " Voeg daar ook nog de laatste paragraaf aan toe. Uitstekend artikel !
  • CorArnhem -
    Interessante stelling. Die kan je veel breder trekken. Vaak gaan discussies over systemen. Denk daarbij aan politiek rechts versus rechts, privatisering of marktwerking. Daarbij worden systemen over en weer aangevallen, terwijl feitelijk de inzet van politieke spelers, management en bestuurders vaak niet deugt. Gebrek aan integriteit, kennis en inzicht worden verdoezeld door de systemen als oorzaak van falen aan te wijzen.
  • frame -
    @Johan Secundo. Wel weer erg gemakkelijk om steeds maar weer de PvdA de schuld van dit alles te geven (voor de goede orde: ik ben zeker zelf géén PvdA). ALLE partijen (misschien met uitzondering van de SP; voor de goede orde; ik ben niet SP) hebben meegedaan aan de illusie dat schaalvergroting leidt tot kwaliteitshoging en kostenbesparing. Daarvan is al tijden geleden aangetoond dat dit verband niet bestaat, integendeel.
  • Johan Secundo -
    Het zou PvdA politici verboden moeten worden zelfbedachte onderwijshervormingen door te voeren. Ritzen en Netelenbos hebben de boel verkwanseld. Al hun proefballonnen zijn mislukt. Wie wil er tegenwoordig nog leraar worden? Waar zijn de mannelijke leraren gebleven? Het plan van Rosenmöller voor onderwijs op maat leek een stap in de goede richting. Waarom is dat afgeschoten, Jet? Kun je jezelf en de PvdA er niet mee profileren?
  • Theofiel Boemerang -
    Ja, deze mijnheer heeft een punt. Maar dat is irrelevant. Het zal ministeres Bussemaker worst wezen. Van der Voet ziet over het hoofd dat de kernactiviteit van managers en bestuurders veranderen omwille van de verandering zelf is. Het interesseert ze hoegenaamd niets of de verandering nut heeft. Eerst bedenken ze de verandering, daarna verzinnen ze het bijbehorende probleem dat zogenaamd opgelost moet worden. Reëel bestaande problemen worden nooit aangepakt, want daarvoor moet je analyseren, nadenken en werken (dus niet NETwerken) en het helpt bovendien je carrière niet verder.
  • HNoorman -
    Uitstekende analyse. Zou er nou echt in dat hele ministerie van onderwijs niemand zijn die dit de minister even had kunnen vertellen voordat ze haar heilloze voornemen wereldkundig maakte?
  • ver-baast -
    Laat ze maar schuiven op het eigen schaakbordje; de politici en academici: als er al sprake is van een borst waarin deze twee verdoolde zielen huisen, dan is het de typische edelborst (een meritocraties kippeborstje waarop trots door kippedrift gedreven gebonkt wordt) Veel wijsheid gewenst, maar helemaal voorbereidt op de voldende stuntelaars in de nationale Opstelten-tv.
  • K.gum -
    Inhoudelijk een zeer goed verhaal! Is breder in de samenleving van toepassing. Ik heb het zelf ook in de zorg zien gebeuren. M.I. echter zou het zeer wenselijk zijn om eerst weer decentralisatie en schaalverkleining in te voeren, voor er op de lange termijn vertrouwd gaat worden op de ambities van de mensen van de werkvloer. Mega-organisaties zijn killing voor de ambities. Bovendien, trekt het ook nog eens narcistische bestuurders aan, aldus de les van vorige week van organisatiepsycholoog van de universiteit op de VK-site. Gaat het geld naar de verkeerde mensen.
  • frame -
    De ideeën van Bussemaker zijn weer een schoolvoorbeeld van de (schijn) oplossingen van de politiek. Worden er problemen gesignaleerd verander dan de organisatiestructuur. Het studentvriendelijker maken van het MBO is een vraagstuk op operationeel niveau, zeg maar de werkvloer. Als dat goed (leerlingvriendelijk) is maakt het echt geen bal uit hoe de organisatie er uit ziet (qua structuur) en hoe groot die is. Bussemaker laat de laatste maanden voortdurend ballonnen op: ze is duidelijk op zoek naar een eigen profiel (met het oog op een vervolgbaan ? of ben ik nu te cynisch).
  • erikvdv -
    Dit is mij uit het hart gegrepen. Als we nu (weer) gaan reorganiseren, dan gaat daar de energie van de organisatie naartoe, niet naar het geven van onderwijs, en zeker niet naar het verbeteren van onderwijs. Wel wordt een groot aantal externe en duurbetaalde adviseurs hier heel blij van. Beter is het om binnen de huidige organisatie gerichte aanpassingen te doen en maatregelen te nemen om de gewenste meer betrokken manier van onderwijs verzorgen te bereiken. Kom op Jet....reageer!