Tunahan Kuzu.
Tunahan Kuzu. © ANP

Partijen zijn de ware zetelrovers, niet de slachtoffers

Met afsplitsing blijft het parlement gevrijwaard van een absolute dominantie van de politieke partijen.

Lastig hè, die versplintering in de politiek? Het is inderdaad even wennen aan een stembiljet met 28 partijen, waarvan er minstens 14 een goede kans maken om in de Tweede Kamer te komen. De pessimist ziet hierin chaos en onbestuurbaarheid, maar de optimist ziet een gezonde concurrentiestrijd en een florerende democratie: er valt op 15 maart echt iets te kiezen.

De Tweede Kamer zelf heeft afgelopen maanden vooral het vingertje geheven naar de fractieafsplitsingen, waarvan we deze kabinetsperiode acht gevallen hebben gezien, die hebben geleid tot zes nieuwe fracties en vier nieuwe lijsten op het stembiljet (VNL, Denk, de Vrijzinnige Partij en Nieuwe Wegen).

Zetelroof is een misvatting die nodig moet worden rechtgezet

De reactie van de Tweede Kamer was rancuneus. Zij wijzigde onlangs de parlementaire reglementen zodat afsplitsende Kamerleden in de toekomst worden afgestraft met een tweederangsstatus: zij krijgen geen fractiebudget meer en alleen nog zeer beperkte spreektijd. Een bedenkelijke stap. Dit jaar is het honderd jaar geleden dat het moderne partijstelsel werd verankerd in onze democratie, waarmee ook fractieafsplitsing mogelijk werd. En bijna even lang wordt in zo'n geval al geërgerd gesproken van 'zetelroof'. Dat is een misvatting die nodig moet worden rechtgezet.

Waar geroofd wordt, vallen slachtoffers. 'Zetelroof' suggereert dat het de politieke partij is die het slachtoffer wordt van een onrechtmatige daad, maar dat is een valse voorstelling van zaken. Het vrije, individuele mandaat van onze volksvertegenwoordigers is vastgelegd in artikelen 50 en 67 lid 3 van onze Grondwet, ongeacht de kieslijsten waarop zij staan en de fracties die zij eventueel willen verlaten.

Zetelrovers

Beter zouden we ons gebruik van de term 'zetelroof' omdraaien

Partijen daarentegen worden niet wettelijk erkend, maar toch schreeuwen zij moord en brand als zij een Kamerlid met zijn zetel zien vertrekken. Dit overkwam vrijwel alle 58 'zetelrovers' die de Tweede Kamer in honderd jaar heeft voortgebracht. En hetzelfde geldt voor gemeenteraden en provinciale staten, waar het fenomeen zich ook frequent voordoet.

Beter zouden we ons gebruik van de term 'zetelroof' omdraaien. De partij moet niet langer als slachtoffer worden beschouwd, maar als dader. Partijbesturen, partijcongressen, bewindspersonen en fractieleiders hebben de hardnekkige neiging zich de zetels van hun volksvertegenwoordigers toe te eigenen en het individuele mandaat als partijmandaat te beschouwen. In de eerste plaats doen zij dat via afgedwongen fractiediscipline en partijloyaliteit, soms zelfs vastgelegd in contracten met Kamerleden, zoals bij de SP, waarin kandidaten beloven te zullen gehoorzamen aan de partijlijn en hun zetel te zullen afstaan in het geval van een conflict. Dat deze contracten juridisch geen waarde hebben - want het vrije mandaat prevaleert - houdt partijen niet tegen.

De eerste afsplitser werd in 1919 een 'landverrader' genoemd

Na afsplitsing kunnen de 'dissidente' Kamerleden rekenen op morele chantage, lastercampagnes en isolement door de oude fractie en andere fracties. Hiervan zijn voorbeelden te over: de eerste afsplitser, de katholiek Henri van Groenendael, werd in 1919 een 'landverrader' genoemd. In 1958 belasterde de communistenleider Paul de Groot vier afsplitsende CPN'ers met verzonnen verhalen over een fout oorlogsverleden. En meer recent was het VVD-fractieleider Halbe Zijlstra die de afgesplitste Johan Houwers kwalificeerde als ongewenste 'fraudeur'. PvdA-voorzitter Hans Spekman schilderde de vertrekkende Jacques Monasch af als 'laf'.

Dergelijke drukmiddelen en vergeldingsacties zijn al honderd jaar gangbaar. En nu heeft de Tweede Kamer dus ook nog besloten afgesplit-ste Kamerleden het functioneren vrijwel onmogelijk te maken. Alles moet wijken voor het belang van de politieke partij. Dit wordt steeds problematischer, zeker nu de traditionele partijen hun leden, geld en vertrouwen goeddeels hebben verspeeld.

De kalkoen mag het kerstmenu bepalen

Wat kunnen we eraan doen? Bij elke mogelijke oplossing die we kunnen aandragen voor de dominantie van de partijmacht, doemt telkens hetzelfde probleem op: de kalkoen mag het kerstmenu bepalen. Elke structurele verandering moet door de ware zetelrovers, de politieke partijen, worden doorgevoerd. Alleen zij hebben de macht om wetten en reglementen aan te passen. Om dit proces wat te bespoedigen, is het toe te juichen dat er voortdurend nieuwe partijen en bewegingen opstaan, die met de gevestigde partijen een zware concurrentiestrijd voeren om het mandaat van de kiezer.

Zo bezien zijn de versnippering en de vernieuwing van het partijlandschap gunstige ontwikkelingen die verkiezingen weer spannend maken en het debat goed zullen doen. Daarnaast kunnen we ons erop verheugen dat fractieafsplitsingen zich onverminderd zullen blijven voordoen, ongeacht de maatregelen die de Tweede Kamer ertegen probeert te nemen.

Verheugen ja, want met afsplitsing als uiterste noodgreep blijft het parlement gevrijwaard van een absolute dominantie van partijen en kan het vrije mandaat zijn heilzame, democratische werking behouden.

Van Geerten Waling verschijnt donderdag het boek Zetelroof - Fractiediscipline en afsplitsing in de Tweede Kamer, 1917-2017 bij uitgeverij Vantilt (Nijmegen).

Volg en lees meer over:

Reacties (37)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
  • Komeinie -
    Eerlijk delen, uiteraard wil iedereen dat wel, zeker als je er beter op wordt en er niets voor hoeft te doen, maar om iets met iemand te kunnen delen, moeten er daar ook wel de voorwaarden voor bestaan. Nu is het namelijk zo, dat we steeds minder te delen hebben en dat is niet alleen op gebied van geld, maar ook op gebied van ruimte! Het is een prachtig begrip, maar het moet eerst verdiend worden!
  • Beerboeloe -
    @Tenred: eerlijk delen is er bij mij met de paplepel ingegoten, maar ik ken ook het begrip hulpverlenerssyndroom, maar dat terzijde. Eerlijk delen is niet de discussie, maar effectiviteit en tactiek. In Nederland is er geen meerderheid te vinden voor de plannen van de SP en die gaat er m.i. zonder revolutie niet komen. Daar kun je anderen de schuld van geven of je doelen bijstellen. Voorbeeld: niet weglopen als het nationale zorgfonds er niet komt, maar tevreden zijn met het afschaffen van de eigen bijdrage.
  • H Haakman -
    @Tenred: het feit dat ik daar niet op in ga heeft alles te maken met het feit dat u het totaal niet beargumenteert. Wel op het feit dat we in dit land geen beleid kunnen bestellen in het stemlokaal, en pissig kunnen worden als het in een coalitie niet 100% naar wens uit pakt. Hoe zou u het vinden als de coalitiepartner wel alles kreeg: wat u uzelf toewenst kan u een ander lastig ontzeggen. Dat werkt dus niet.
  • frank§vrij -
    @tenred. ik heb ooit ergens gelezen dat een samenleving waar actief gestreefd wordt naar gelijkheid (niet te verwarren met communisme) de beste kans maakt op overleven (daar zijn we nu nog niet mee bezig trouwens) en vooruitgang. Nu is Nl best wel egalitair, maar het mechanisme van 'eerlijk zullen we alles delen, ook de lasten' mag wat mij betreft veel actiever gebracht worden.
  • Tenred -
    @Beerboeloe - H Haakman : U gaat beiden niet in op de kern van het probleem; eerlijk delen of niet.
  • H Haakman -
    @Tenred: u schijnt te vergeten dat Nederland al vanaf de middeleeuwen een coalitieland is, waarin verschillende partijen met elkaar hebben moeten samenwerken. Een stem op welke partij dan ook is geen bestelling met een orderbevestiging, er zullen altijd concessies en deals gemaakt worden. Maar u bent m.i. tekenend voor de desinteresse in politieke- en bestuursprocessen van deze tijd. Als het niet te snappen valt dan slaan we het via Social Media zo plat dat we het wel snappen. Onderweg nog een groep de schuld geven en kláár is de oplossing......dus niet.
  • Heraclitus -
    Toevoeging aan Heraclitus - donderdag 16 februari 16:57 Ik zag Geerten zondag bij Buitenhof. Zwak, zwak, zwak. Totaal niet in staat Klaver en Kuzu van repliek te dienen!
  • Beerboeloe -
    @Tenred: VVD en PVDA hebben als politieke tegenstanders ons land weer uit de stront getrokken. Stapje terug, om daarna weer stappen vooruit te kunnen maken net zoals je dat soms in je eigen leven doet. Heb je dan je principes overboord gegooid of veerkracht getoond bij tegenslag? De SP strijdt al 44 jaar en heeft niets bereikt. Niks eerlijk delen. En dan wel kiezers van andere partijen kapittelen. Net iets te gemakkelijk, net als je verweer.
  • Tenred -
    @Beerboeloe - Al eens gehoord van 'eerlijk delen' of alleen bekend met 'ikke, ikke en de rest ken stikke' ?
  • Spartuijn -
    "voor het herstellen van de overheidsschuld(quote) hoeven we niet bij uw partij aan te kloppen"....Maar bij geen enkele partij zo leert de parlementaire geschiedenis ons...Gelukkig is het geld voor de overheid momenteel 'gratis' hetgeen pensioenfondsen thans moeten bezuren...