'Aus dem Klubleben Berlins im Jahre 1848.' Houtgravure.
'Aus dem Klubleben Berlins im Jahre 1848.' Houtgravure. © Uit: Der wahre Jacob, Stuttgart, 1898

Partij is achterhaald vehikel democratie

Het jaar 1848 kan ons inspireren bij het zoeken naar een vorm van democratie zonder partijen.

PvdA, CDA en VVD, de drie middenpartijen die ooit het solide machtscentrum vormden van de Nederlandse politiek, hebben zo weinig leden dat ze in geldnood dreigen te raken (de Volkskrant, 3 mei). Daarnaast dreigen zij ook al geld mis te lopen door een drastisch verlies aan parlementszetels.

Zij hopen hun nood te lenigen door de subsidiekraan verder open te draaien, maar daar komen de honderdduizenden afvallige leden niet mee terug - en de zetels evenmin. De koek wordt intussen verdeeld door een steeds groter aantal partijtjes en afsplitsingen, waarvan uitgerekend die ene partij zónder leden de beste uitgangspositie lijkt te hebben.

Cruciaal moment

Overal in Europa verkeren juist de middenpartijen in diepe crisis

Geerten Waling

Nederland is geen uitzondering: overal in Europa verkeren juist de middenpartijen in diepe crisis. Dit gaat niet zomaar over. Het is hoog tijd om serieus na te gaan denken over een democratie zonder (leden)partijen. Dat hoeft geen onverantwoorde sprong in het duister te zijn: de geschiedenis biedt uitkomst. Als we maar over de 20ste eeuw heen willen kijken, dan zien we een tijdperk waarin fascinerende experimenten werden uitgevoerd met heel andere vormen van democratie dan de partijdemocratie die nu zo onder druk staat.

Een kort maar cruciaal moment waarop democratische burgerparticipatie floreerde was het jaar 1848. Terwijl Thorbecke in Nederland met een Grondwetsherziening het bestel wist te democratiseren, gingen elders op het Europese continent de burgers de barricaden op. Maar het waren niet de gewelddadige opstanden in deze revolutiegolf die 1848 kenmerkten. Door de vrijheid van vereniging, vergadering en drukpers, die werden afgedwongen in onder andere Frankrijk en in het Duitse en Italiaanse cultuurgebied, barstte een publiek debat los dat zijn weerga niet kende.

Hier gebeurde zoiets nieuws, dat tijdgenoten spraken van 'de lente van de volkeren'. In duizenden volksvergaderingen en clubs poogden miljoenen burgers iets te doen wat tot dan toe verboden was geweest: zelf politiek bedrijven.

'Het volk'

Spoedig ebde de euforie weg en botsten de verwachtingen met een weerbarstige realiteit van persoonlijke belangen

Geerten Waling

Hoewel deze uitzonderlijke situatie nog geen jaar voortduurde en vrijwel overal leidde tot een reactionaire machtsgreep die elke vorm van politieke burgerparticipatie angstvallig tegenging, is 1848 een scharniermoment geweest in de ontwikkeling van een democratische politieke cultuur op het Europese continent. Revolutionairen geloofden dat de tijd rijp was voor een democratie waarin elke burger zou kunnen participeren. Via politieke clubs zou de 'stem van het volk' kenbaar worden gemaakt, zouden de juiste kandidaten worden geselecteerd voor de nationale parlementen en zouden de regeringen aan hun beloften worden gehouden.

Wie 'het volk' precies was, en hoe de ideale staatsvorm eruitzag, dat leek in het revolutionaire moment evident. Maar spoedig ebde de euforie weg en botsten de verwachtingen met een weerbarstige realiteit van persoonlijke belangen, verschillende visies en de verkozen volksvertegenwoordigingen die na enkele maanden het primaat van de politiek naar zich toetrokken.

Heroverwegen

1848 biedt dus geen onverdeeld succesverhaal over de participatieve democratie, maar dat hoeft ook niet. De markante democratische experimenten in deze 'Europese lente' vormen een rijke inspiratiebron als we durven na te denken over een democratie zonder politieke partijen. In de Nederlandse Grondwet die Thorbecke in 1848 herschreef wordt het begrip 'partij' in het geheel niet genoemd. Dat er enkele decennia later wel politieke partijen ontstonden was op dat moment zeker een teken van democratisering, maar het was slechts een uitkomst van het proces van democratisch experimenteren. Een uitkomst die bovendien samenhing met de specifieke context van de verzuiling.

Nu, anderhalve eeuw later, is het moment gekomen om deze uitkomst te heroverwegen - en te kijken naar andere mogelijke uitkomsten, die beter aansluiten bij deze tijd. Wie weet zijn we dan ooit nog eens blij dat we in Nederland het tijdelijke, inmiddels achterhaalde vehikel van de politieke partij niet grondwettelijk hebben vastgelegd, zodat zij in haar vrije val de democratie niet hoeft mee te sleuren.

Geerten Waling, historicus.

Geerten Waling hoopt vandaag aan de Universiteit Leiden te promoveren op het boek 1848 - Clubkoorts en revolutie. Democratische experimenten in Parijs en Berlijn (uitgeverij Vantilt).

Volg en lees meer over:

Reacties (22)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
  • Frits Jansen -
    Alleen mensen die dol zijn op politiek verdiepen zich in politiek, en die snappen niet dat veel mensen politiek op z'n best als noodzakelijk kwaad beschouwen, omdat (staats-)macht nu eenmaal controle vereist om niet te ontsporen. Het Parlement verwordt tot meningenfabriek die door journalisten in stand wordt gehouden. Vergelijk de ledenvergadering van een sportclub, ook het hoogste democratische orgaan. Die komt alleen in actie als het bestuur het even niet meer weet. Of dreigt te ontsporen, maar dat is zeldzaam.
  • Tenred -
    @ariman - Alleen grote partijen is het uitsluiten van een deel van de kiezers, nl. dat deel dat zich niet kan vinden in de grote partijen. Dat is een onaanvaardbare inkrimping van de democratie. Verder wordt hiermee uitgesloten dat er nog nieuwe partijen ontstaan (hoe kom je aan zoveel leden als je geen deel uit mag maken van de politiek?) en bevriest dat het huidige politieke landschap. Kortom, een heel slecht idee.
  • WTJGM -
    Het ergste zijn nog de zelfverklaarde bruggenbouwers, die iedere kloof weten te overbruggen, in theorie. Maar ik zou zeggen: verbind je dan juist niet aan een ideologie / religie, want per definitie kloven nog verder vergrotend, daar is met mensenhanden geen brug voor te bouwen. Je ziet het ook aan de vele splinters die partijen afscheiden, het wordt tijd voor een totaal ander, echt vernieuwend systeem. Een systeem dus dat bruggen -doorgaans gemaakt van lulkoek, dus zo zacht als boter- overbodig maakt, en zich richt op harmonie tussen soorten, en de Aarde. Niet parasiterend, maar dienend!
  • ariman -
    Als we eens beginnen een regel invoeren die zegt dat alleen partijen met tenminste 10.000 leden mogen deelnemen aan de kamerverkiezingen? Er zijn inderdaad partijen die hun ledental zien teruglopen, dat wil zeggen dat zij geen legitiem bestaan meer hebben. Vervolgens wordt het tijd om de partijleden meer bevoegdheden te gaven om ministers en en kamerleden naar huis te sturen.
  • JanVolante -
    De wijsneus gaat promoveren en bestempelt een politieke partij maar direct als een 'vehikel'. Ongeacht de onderbouwing een tikje arrogant, lijkt mij.
  • wiewatwaar -
    @Spartuijn: helemaal eens. Zo beknopt mogelijk: elke partij die de rijker niet rijker maakt en de armen niet armer wordt vanuit de 'nette kringen' al als extremistisch of populistisch beschouwd.
  • Future is back -
    ....partijen horen bij democratie, alleen de haagse partijen kunnen hun programma 's niet uitvoeren op belangrijke punten omdat die macht al in Brussel ligt. Een Eu doel op zich is: "het ondermijnen van de natiestaten." Een doel van de Eu zal dan ook wel zijn om nationale partijen af te schaffen. Hoog spel wordt er gespeeld, de kans op verlies is dus groot.....
  • Blutch1 -
    Als partijen mensen zijn die zich verenigen omdat ze hetzelfde vinden ben ik benieuwd met wie u het 100% eens bent ? En dat terwijl visie niet meer zou zijn dan een olifant die je in de weg staat.
  • BertNijhof -
    Het is geen Nederlands probleem, het probleem speelt wereldwijd. Het probleem is dat alle middenpartijen blind geloven in het neoliberalisme, waar de kiezers de buik vol van hebben. De wereld van de kiezer spoort niet meer met de wereld van de DSGE modellen. Het slagveld overziend, is het verraad van de sociaal democratie het grootste. Kijk naar Hollande, die via presidentieel decreet buiten het parlement om de arbeidswetgeving verslechtert op bevel van Schäuble. Kijk naar Schäuble's lakei de nep-socialist Dijsselbloem, die de Grieken opdraagt de pensioenen van 300 Euro/maand verder te korten.
  • Paulus de B. -
    Zou fijn zijn als we op standpunten mogen stemmen i.p.v. die vergaarbakken aan standpunten die we 'partijen' noemen.