Opinieblog - Drie columns over Manchester die u dit weekend moet lezen

Een selectie van interessante debatten op internet en in andere media, bij elkaar geblogd door opinieredacteuren van de Volkskrant.

Berichten

Bekijk nieuwe update(s).
  1. Aanslagen Manchester

    In hun columns van dit weekend reflecteren drie auteurs elk op hun eigen manier op de aanslagen in de Manchester Arena.

    Schrijfster Esther Gerritsen brengt het onwezenlijke element onder woorden: ‘Het onverdraaglijkste vond ik de berichten over de vermisten. Het is al gebeurd, maar niemand weet nog precies wie er het leven lieten en wie niet. Ik dacht aan het uur vlak na iemands dood wanneer er vrienden en familie moeten worden gebeld om het overlijden mee te delen. Je weet niet of je haast moet maken of juist moet wachten, want voor die andere mensen leeft die persoon nu nog. Je zou het even zo willen laten, maar dat lijkt een overtreding op de werkelijkheid.’

    Mediacriticus Jean-Pierre Geelen stoort zich aan het teveel aan emotie en het tekort aan feiten in de verslaggeving in de Nederlands kranten. Die kunnen een voorbeeld nemen aan de Washington Post en The New York Times. Al was die krant wellicht wat te scheutig met de feiten.

    ‘De foto's van The New York Times verraden mogelijk iets over de stand van onderzoek naar de dader en eventuele helpers, en spelen dus een eventueel netwerk in de kaart. Er is veel voor te zeggen zulke foto's niet af te drukken op zo'n precair moment. Want wat is de nieuwswaarde precies?’

    Bert Wagendorp, oud-correspondent in Londen, wijst de rol die de aanslag onvermijdelijk speelt in de Britse verkiezingscampagne. Labour-leider Corbyn kreeg de wind van voren na zijn vaststelling dat de oorlog tegen het terrorisme niets heeft geholpen.

    'We moeten dapper genoeg zijn om toe te geven dat de War on Terror eenvoudig niet werkt', zei Corbyn. De empirie laat zien dat hij gelijk heeft, maar het is niet wat de voorstanders van de simplistische aanpak willen horen. Vermoedelijk omdat ze geen andere weg zien dan die van bommen.’

  2. Trump en de bondgenoten

    Hoe deed president Trump het eigenlijk bij zijn bezoek aan ‘de bondgenoten’ in Brussel – afgezien van de handschudworsteling met de Franse president Macron (gewonnen door de Fransman) en de onnavolgbare wijze waarop Trump de Montenegrijnse leider wegduwde voor een goed plekje onder de zon?

    Amerikaanse en Europese diplomaten toonden zich ontstemd omdat Trump niet, zoals te doen gebruikelijk onder kersverse Amerikaanse presidenten, de wederzijdse bijstandsverplichting in Art. V van het Navo-verdrag mondeling bekrachtigde. Wat niet ontbrak was de – verwachte – donderpreek over de te lage Europese defensieuitgaven.

    ‘Trump heeft een punt als als hij de bondgenoten vertelt dat ze hun militaire budgetten moeten laten stijgen’, schrijft The New York Times in een commentaar. ‘Maar zijn obsessie hiermee versterkt de indruk dat hij de Navo in wezen als een arrangement voor transacties ziet, niet als de ontegenzeggelijk belangrijke alliantie die 70 jaar lang de vrede heeft bewaard en wiens waarde niet in geld kan worden uitgedrukt’.

    ‘Wat drijft Trump ertoe de bondgenoten zo slecht te behandelen? De Navo-landen zijn merendeels democratieën die hebben geholpen Amerika’s vijanden op afstand te houden, inclusief in Afghanistan. De vraag is des te urgenter tegen de achtergrond van Trumps enthousiaste omhelzing van talloze autocraten, inclusief Vladimir Poetin en de Saoedische koning Salman.’

    De Wall Street Journal vat het allemaal niet zo zwaar op, integendeel. Het zijn de "onafhankelijke media" die Trump weer op de nek zitten, aldus de WSJ in een commentaar. De krant erkent dat Trump weliswaar niet expliciet de wederzijdse bijstandsverplichting uit het Navo-verdrag bekrachtigde, maar dat zijn woorden ook allerminst als het tegendeel kunnen worden geïnterpreteerd.

    ‘Probeerde Trump echt, door te spreken tijdens een bijeenkomst waar 9/11 werd herdacht en door expliciet de in werking stelling van Art. V na 9/11 te prijzen, de boodschap te sturen dat hij niet in Art. V gelooft? Wie wist dat Trump in staat was tot zulke subtiele boodschappen?’ Volgens de WSJ verdiende Trump kritiek toen hij de Navo verouder noemde, maar heeft hij inmiddels ’90 procent van zijn woorden’ daarover weer ingeslikt.

    Ronduit juichend is het commentaar in de Duitse krant Die Welt. Dankzij Trump gaat de Navo zich nu eindelijk meer bezighouden met de strijd tegen terrorisme – iets dat Duitsland en Frankrijk jarenlang ten onrechte hebben tegengehouden, aldus Die Welt. ‘Dat heeft een aantal praktische voordelen, maar is vooral van politieke betekenis: we zullen meer betrokken raken bij het Zuiden. Het is een proces. De gevolgen: meer Navo-presentie in zuidelijke crisisstaten, meer opleiding van lokale strijdkrachten onder Navo-vlag en – hoewel nu nog taboe – directe deelname van de alliantie aan directe militaire betrokkenheid valt onder Trump niet langer uit te sluiten’.

    De Franse krant Le Figaro tenslotte durft weer hardop van iets heel anders te dromen na Trumps bezoek aan Brussel: onder de kop ‘Retour en scène’ vraagt het zich in een commentaar af of president Macron – die in Brussel weer een ‘vibrerend’ pleidooi voor Europa hield - Frankrijk weer diplomatiek op de kaart kan zetten. Naast Merkel als leider en verdediger van de ‘vrije wereld’. Dat is Macrons ‘mooie uitdaging’.

  3. Op de website van Manchester United zegt de vicevoorzitter van de club, Ed Woodward, dat de vlucht van zijn ploeg naar Stockholm in een grafstemming is verlopen. ‘We waren volkomen verstijfd. We konden nergens anders over praten dan over de ziekmakende gebeurtenissen. We hebben met de UEFA overlegd en zij hebben geaccepteerd dat we met zwarte rouwbanden spelen en dat er een minuut stilte wordt afgekondigd voor de slachtoffers.’

    Over de invloed van de aanslag op de wedstrijd zei Woodward: ‘We hebben een klus te klaren, dat blijft zo. Maar wat eergisteren is gebeurd plaatst de zaken wel in perspectief. Succes op het veld stelt niets voor vergeleken met de pijn en het lijden bij ons thuis in Manchester. Dat is waar onze gedachten op dit moment werkelijk naar uitgaan.’

    In de Daily Star zegt Ajax-speler Lasse Schöne dat de Europa League-finale van vanavond niet hetzelfde zal zijn na de terreuraanslag in de Manchester Arena. Schöne vertelt dat zijn vrouw en dochter enkele dagen voor de aanslag in Manchester met familieleden van andere Ajax-spelers naar een concert van Ariana Grande in de Amsterdamse Ziggo Dome zijn geweest.
    ‘Voor ons was het ook vreselijk’, zegt Schöne, ‘je leest erover, je ziet het – het is gruwelijk en ons medeleven gaat uit naar de vrienden en familieleden van de slachtoffers. Het haalt wel de glans af van wat een fantastische wedstrijd had moeten zijn.’

    Ajax-coach Peter Bosz bevestigt dat Schöne niet de enige Ajax-speler was wiens vrouw en dochter naar het optreden van de Amerikaanse waren geweest. ‘Wat gisteren in Manchester gebeurde voelen wij bij Ajax allemaal mee’, zei hij. ‘Namens de spelers, de staf en iedereen bij Ajax willen wij graag ons medeleven betuigen met de slachtoffers.’

    Schöne wil niets zeggen over de vraag of de finale had moeten worden uitgesteld nu de spelers van beide teams bijna zeker zijn aangeslagen door de verschrikkelijke gebeurtenissen van nog maar 48 uur geleden.
    Dat moet volgens hem worden overgelaten aan de autoriteiten. Een UEFA-official die in de buurt zit, dringt er snel op aan dat de vragen ‘over voetbal’ gaan.

    Terwijl United het hardst getroffen is, is het team van Ajax, met een gemiddelde leeftijd van 20, erg jong. Bosz vertelt ook nog dat de vroegere United-aanvoerder Edwin van der Sar – nu algemeen directeur van Ajax – na de aanslagen nog contact met zijn vroegere club heeft gehad. ‘We keken allemaal uit naar wat een groot feest had moeten zijn’, zegt Bosz, ‘het zal op beide teams inwerken. Wij willen winnen en Manchester United wil ook winnen, maar er hangt nu een schaduw over de finale.’

    Niemand kan zeggen welke wedstrijd we vanavond moeten verwachten. Maar als je kunt afgaan op wat Frankrijk in november 2015 tegen Engeland liet zien, enkele dagen na de explosie in het Stade de France, toen ze tegen Duitsland speelden, zouden de mannen van José Mourinho het moeilijk kunnen krijgen. De Fransen verloren met 2-0 en het leek soms of ze verdoofd waren.
    Wat vanavond gebeurt is voor beide teams een grote vraag.

  4. Aanslag Manchester

    ‘De terroristen zullen falen. Wij zullen overwinnen.’ De Manchester Evening News schrijft in een verbroederend commentaar na de aanslag van gisteravond dat er ‘geen rechtvaardiging en geen verdediging is voor de afschuwelijke misdaad in onze mooie stad’. De krant beschrijft hoe sterk de gemeenschap in Manchester is en hoe die de slachtoffers kan helpen. ‘We doen waar we goed in zijn, namelijk samenkomen, net zoals we meer dan 20 jaar geleden deden toen terroristen onze stad verwoestten. Afgelopen nacht boden mensen onderdak aan degenen die waren gestrand. Anderen gaven bloed. […] Vandaag, morgen, en de dagen erna kunnen we de terroristen, die onze manier van leven willen verwoesten, laten zien dat zij nooit zullen winnen. We zullen doorgaan en Manchester een nog mooiere plek maken.’

    The Guardian wil vooral de liefde en diversiteit van de stad vieren. ‘Het is een cliché om over de vriendelijkheid van het noorden te praten. Manchester heeft zoals elke stad problemen. Nergens wonen enkel heiligen, iedereen is in staat om onvriendelijk te zijn. Maar waar in andere steden mensen te gehaast zijn om vriendelijk te doen, waar ijzige beleefdheid een plaatsvervanger is voor warme, daar is Manchester anders. Vreemden vragen hoe het met je gaat, en menen dat. Mensen die elkaar nog nooit hebben ontmoet, raken met elkaar in gesprek, in het openbaar vervoer en op straat. […] Dat zou ook gebeurd zijn tijdens het concert gisteren. Dat is gewoon wat ‘Mancs’ doen.’

    ‘Gisteren was Manchester een van de mooiste steden ter wereld, en dat blijft het. De warmte, de solidariteit, de unieke ‘Manc-humor’, die zullen bloeien zoals die altijd doen. Dit was de stad die de moderne, industriële beschaving naliet; het is een bron van creativiteit en talent. […] Laten we alles wat deze maatschappij zo divers maakt benadrukken en degenen die aandringen om anders te zijn afwijzen.’

  5. Bodycams

    De Amsterdamse politie doet een proef met bodycams om haar werk veiliger te maken. De camera wordt aangezet als er een dreigende situatie ontstaat. Critici betwijfelen het nut ervan: roept het filmen juist geen agressie op? Handhavers zelf zijn bang dat de beelden tegen hen gebruikt worden. Sinan Çankaya, cultureel antropoloog, ziet vooral voordelen in het experiment met bodycams.

    ‘Ik sta helemaal achter het experiment. In het kader van etnisch profileren is de bodycam als aanbeveling genoemd. De bodycam moet niet primair ingezet worden als controlemiddel, maar kan wel helpen om de politie te professionaliseren. De videobeelden kunnen dienen als trainingsmiddel op de politieacademie. De politieorganisatie is een van de belangrijkste instituten van onze rechtstaat, en draagt het geweldmonopolie. Daarom is het van belang dat we toezicht houden op het dagelijkse werk van de agent.’

    Zou de bodycam een averechts effect kunnen hebben door juist agressie op te roepen?

    ‘Er is weinig bekend over het effect van bodycams. In dit geval gaat het om een pilot dus ik hoop dat de vragen omtrent het nut ervan meegenomen worden in de evaluatie. Dat lijkt me van belang voor de Nederlandse context om te zien hoe het hier uitpakt.

    In de Verenigde Staten is de bodycam niet alleen ingevoerd uit veiligheidsoverwegingen, maar ook als pressiemiddel voor de burger. Er is een ideaalbeeld dat de politie professioneel en moreel zijn werk uitvoert, maar dat is niet altijd zo. Een bodycam kan voor burgers een positief effect hebben omdat het de agent aanmoedigt tot professioneel gedrag.’

    Handhavers vrezen dat de beelden tegen hen gebruikt kunnen worden? Is dat terecht?

    ‘Tegenwoordig maken burgers continue opnamen met hun telefoon. Het probleem daarvan is dat ze soms halverwege het incident starten en dat de aanleiding van de escalatie ontbreekt. Het lijkt me tegen die achtergrond goed dat politie eigen beeldmateriaal heeft, vanuit het perspectief van de agent.’

    Critici noemen ook het privacy-argument.

    ‘Een terechte kritiek en waarschuwing. Tegelijkertijd zie ik niet in hoeverre deze situatie nieuw is vergeleken met de bestaande gegevensverzameling. In dit geval gaat het om beeldmateriaal van burgers, wat het problematischer maakt, maar de privacy moet net als bij andere informatie gewaarborgd worden, en er moeten duidelijke juridische richtlijnen komen.’

  6. Drie weekendcolumns

    ‘Ik begreep dat veel mensen jeuk kregen van het boek van Ivanka Trump, Women Who Work’, schrijft Ester Gerritsen in haar column. ‘Ik kreeg vooral jeuk van de recensies, al had ik haar boek toen nog niet gelezen. (…)Wat me ergerde aan de kritiek was vooral die toon dat een miljardairsdochter haar mond moet houden. Dat iemand die haar nanny's en haar persoonlijk assistent kan bedanken in haar boek niet tegelijkertijd iets mag zeggen over hard werken. Dat ze op die foto op Instagram waarop ze met laptop en telefoon is te zien in een auto en waaronder staat dat we 'allemaal wel wat extra uren in een dag kunnen gebruiken', vast naast haar chauffeur zat. Shame on her! De dochter van Donald Trump heeft alleen recht van spreken wanneer zij in kameelharen mantel in een sloppenwijk vrijwilligerswerk gaat verrichten en haar vader publiekelijk zou besmeuren.’

    Bert Wagendorp schrijft over de onvermijdelijke deelname van de PvdA aan een nieuwe regering – ‘er is helemaal geen keuze dus waar hebben we het over’. ‘Ze zijn niet gek bij de PvdA, daar weten ze dit ook. En ik vermoed dat ze er ook wel weten dat je in dagen van grote economische voorspoed beter deel kunt uitmaken van een kabinet dan er als vierde oppositiepartijtje tegen te hoop te lopen - iets waarvoor Asscher me sowieso niet erg geschikt lijkt. Omdat het de enige mogelijkheid is, heeft de PvdA wat te eisen. Met Jeroen Dijsselbloem op Financiën, Liliane Ploumen op Buitenlandse Zaken en Diederik Samsom op Duurzaamheid durf ik hier wel te voorspellen dat bij de volgende verkiezingen de vijftien zetels weer in zicht zullen komen.’

    Paul Brill stelt vast dat populistische partijen niet weten uit te stijgen boven het misnoegen dat hun voedingsbodem vormt. ‘Op dat punt zijn er parallellen met de lotgevallen van de communistische partijen die in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw met name in Frankrijk en Italië een grote aanhang verwierven en een serieuze kans op regeringsmacht maakten. Maar toen puntje bij paaltje kwam, waren ze niet in staat afscheid te nemen van ingesleten doctrines en een brug te slaan naar een breder deel van het electoraat. Dat onvermogen tot verbreding kenmerkt ook de hedendaagse populisten. Ze blijven hangen in boosheid en chagrijn.’

  7. Ander Commentaar

    Er is veel bijval voor het besluit van de Amerikaanse onderminister van Justitie Rod Rosenstein om de ervaren Robert Mueller aan te stellen als special aanklager. Hij moet de banden tussen team Trump en Rusland gaan onderzoeken. De New York Times complimenteert in een hoofdcommentaar Rosenstein die ‘het land een dienst heeft bewezen’ met de benoeming, en door zich onafhankelijk op te stellen van president Trump. ‘Als president Trump dacht dat hij door FBI-directeur Comey te ontslaan een einde kon maken aan het onderzoek naar de banden van zijn adviseurs met de Russische regering en diens pogingen hem in het Witte Huis te krijgen, heeft hij zich vergist.’

    Rosenstein toonde deze week onafhankelijkheid door tegen de wil in te gaan van een president die herhaaldelijk heeft gesignaleerd helemaal geen onderzoek te willen.’

    Maar niet iedereen staat te juichen: de Wall Street Journal noemt het in een hoofdcommentaar ‘een vergissing’. ‘De Democraten en hun media hebben eindelijk hun man. Na weken van politieke druk, bezweek onderminister van Justitie Rosenstein woensdag door een speciale aanklager te benoemen die de Russiche pogingen de verkiezingen van 2016 te beïnvloeden moet gaan onderzoeken. Zulke expedities eindigen zelden goed voor de betrokkenen en de Democraten hopen dat dit onderzoek de Trump-regering de volgende vier jaar dwars zal zitten.’

    ‘Hoewel het besluit enige politieke verlichting biedt op korte termijn, niet in de laatste plaats aan Rosenstein zelf, opent het de deur voor jaren van politieke risico’s voor de regering-Trump zonder dat er garanties zijn dat het publiek aan het eind van de rit een beter begrip heeft van wat er echt gebeurd is. Het probleem met speciale aanklagers is, zoals we al vaak hebben meegemaakt, dat ze per definitie politiek nauwelijks verantwoording schuldig is.’

  8. De Amsterdamse politie wil een discussie over het verbod voor agenten om hoofddoeken te dragen. De helft van het personeel zou een migratieachtergrond moeten hebben, om zo beter aan te sluiten bij de zeer diverse bevolking van de stad, zei politiechef Pieter-Jaap Aalbersberg tegen NOS Radio 1 Journaal woensdagochtend. Als het niet lukt genoeg kandidaten te werven, worden sommige vrouwen misschien over de streep getrokken als ze hun hoofddoek bij hun uniform mogen dragen.

    Goed idee? We vroegen het aan Keyvan Shahbazi, een cultureel psycholoog van Iraanse afkomst, die veel ervaring heeft als gastdocent en onderzoeker culturele diversiteit.

    ‘Dit idee gaat uit van een beperkte definitie van diversiteit. Niet alle allochtonen zijn moslim en niet alle moslims zijn orthodox. Ambtenaren horen geen religieuze symbolen te dragen, dan ben je niet meer neutraal. Ik zeg altijd het is met neutraliteit net als met zwangerschap of integriteit. Je bent niet een beetje zwanger of een beetje integer. Organen die de rechtsstaat vertegenwoordigen, moeten absoluut neutraliteit uitstralen.

    ‘Er is ook een grote groep vluchtelingen in Nederland die totaal andere associaties hebben met zulke religieuze symbolen. Ik moet er niet aan denken dat ik als ik op Schiphol aankom en wordt opgevangen door iemand met een hoofddoek of andere symbolen. Als je in zo’n functie gaat werken, moet je je persoonlijke voorkeuren even parkeren. Ik ben vroeger wel eens als ambtenaar aangesproken op mijn afkomst. Ik zei altijd dat ik de Nederlandse staat vertegenwoordig, punt uit. Dat is diversiteit.

    'Graag zo veel mogelijk pluriformiteit bij de politieorganisatie, maar met de volgende kanttekening: waarmee je geboren bent (huidskleur, etniciteit, seksuele geaardheid) kun je combineren met het uniform, waarvoor je een persoonlijke keuze hebt gemaakt (religie, politieke voorkeur) niet.’

    Maar er is ook een orthodoxe groep in de samenleving; de Amsterdamse politie wil ook graag uit die groep agenten voor op straat rekruteren.

    ‘De redenen waarom te weinig allochtonen solliciteren bij de politie moet je in andere dingen zoeken, vooral in het imago van de politie. Ik had zelf ook grote vooroordelen over de politie totdat ik de organisatie en de individuele dienders van dichterbij leerde kennen. Ik kwam erachter dat er vooral aardige en integere mensen werken. We moeten meer laten zien dat wij hier een heel andere politie hebben dan in Marokko.

    ‘Ik geloof echt dat er nu voor het eerst een serieuze poging bij de politie en de politieopleidingen wordt gedaan om vaardigheden aan te leren en sensibiliteit te kweken voor de culturele diversiteit. Wat zijn de culturele gewoonten van minderheden hoe kunnen we daar het best in verbinding mee komen?

    ‘Eerlijk gezegd denk ik dat de Amsterdamse politie vooral een discussie wil uitlokken, met de minister en in de Tweede Kamer. Om een beslissing te forceren omdat de politiek noch corpsleiding die neemt. Discussie is goed, maar religieuze symbolen moeten we niet toestaan met een uniform. In de jaren tachtig zat ik ooit tegenover een ambtenaar in het oranje met kralenkettingen en een portret van Baghwan. Als je een hoofddoek toestaat, komen er meer wensen. Straks wil een Sikh nog zijn rituele dolk bij zijn uniform dragen.’

    Lees blogs van Keyvan Shahbazi hier en hier.

  9. Trump in Israëlische pers

    Nergens wordt deze weekaflevering in de serie Trump-capriolen nauwlettender gevolgd dan in Israël. Heeft de Amerikaanse president een Israëlische spion in gevaar gebracht (zo leek het woensdagochtend)? Door geheimen van de Israëlische inlichtingendiensten aan de Russische minister Lavrov door te brieven? Lastig gespreksonderwerp als Trump in Israël op bezoek komt – dat is al binnen een week.

    Vooral bij de progressieve Israëlische krant Haaretz klimt de ene na de andere columnist of commentator in de pen. ‘Israëlische geheim agenten weten nu dat de oppercommandant van hun Amerikaanse partners zich duidelijk heeft gecompromitteerd’, schrijft Anshel Pfeffer. ‘Het informatielek van Trump naar de Russen is het laatste dat Netanyahu nodig heeft’, meent Amos Harel, die analyseert hoe de premier van Israël zich een paar maanden geleden een bezoek van zijn ‘vriend’ Trump heel anders had voorgesteld.

    De behoudende The Jerusalem Post berichtte woensdagochtend geschokt dat veel (anonieme) topfiguren uit het wereldje van de Israëlische geheime dienst wel degelijk bezorgd en razend zijn, hoewel de Israëlische regering probeert de zaak niet te veel op te blazen. De zeer rechtse minister van Defensie Lieberman twitterde voor alle zekerheid woensdagochtend maar even dat de ‘veiligheidrelaties tussen Israël en de grootste bondgenoot de VS diep zijn’.

    Allison Kaplan Sommer blikt in Haaretz vooruit op het bezoek: voor de spionneninformatie-affaire was er al veel wrevel over de vraag of de Amerikaanse ambassade naar Jeruzalem zou moeten verhuizen. Dat leek Netanyahu een fantastische zet tegen de Palestijnen. Trump leek het eerst ook niet meer dan logisch, maar nu lijkt hij zijn woord te breken, omdat zijn adviseurs de verhuizing geen goed idee vinden. En dan is er ruzie over de Klaagmuur, veel gevoeliger kan het niet worden. Trump wil die bezoeken, maar dinsdag verzekerde McMaster , de machtige adviseur nationale veiligheid, dat dit niet betekent dat Amerika deze Westelijke Muur nu als Israëls grondgebied beschouwt.

    The Jerusalem Post berichtte eerder al dat er ruziënde woorden waren gevallen tussen Amerikaanse diplomaten en Israëlische die de visite van Trump voorbereiden, over de Muur. Het ziet er niet best uit voor dat bezoek. Tot verdriet van The Jerusalem Post, die maandag in een hoofdredactioneel een smeekbede aan Trump had gericht om de ambassade naar Jeruzalem te verhuizen. Dat zou ‘van grote symbolische waarde voor heel veel Israëliërs zijn, Trump zou er enorm veel vertrouwen mee kweken’.

  10. Mislukte formatie

    De formatie tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks is stukgelopen. De partijen werden het niet eens over het thema migratie. Dick Pels, socioloog en oud-directeur van het wetenschappelijk bureau van GroenLinks, is opgelucht. 'Deze ervaring, om echt aan de formatietafel te zitten en te praten met partijen die al langer regeren, is belangrijk voor GroenLinks. Het is goed dat ze met de onderhandelingen zijn gestopt, dat had zelfs eerder gekund.’

    Waarom is het goed dat de formatie is mislukt?

    ‘Er zijn te veel dossiers die zorgen voor polarisatie. Je kon aan zien komen dat de gesprekken zijn stukgelopen op de thema’s klimaat, migratie en inkomensverdeling. De vraag was: zou Klaver kiezen voor de macht of voor de oppositie? Ik ben blij dat hij het laatste heeft gedaan. Ik geloof dat Klaver denkt: ik heb nog wel tijd. Wellicht kan hij in de oppositie een coalitie sluiten met andere linkse partijen. Zeker als D66 wil meeregeren, versterkt dat de positie van GroenLinks om kiezers van D66 te trekken.’

    Het succes voor GroenLinks komt later?

    ‘Ze hebben het goed gedaan, maar links is in de minderheid in Nederland. Je moet ook naar de nieuwe stromingen in het buitenland kijken. De nieuwe politieke tegenstelling begint zich af te tekenen. Die is niet meer traditioneel links en rechts. Het gaat meer over open of gesloten samenlevingen, pro of anti-Europa, voor of tegen vluchtelingen. Er zijn nieuwe combinaties mogelijk. In Nederland zou dat D66 en GroenLinks tegenover de PVV kunnen zijn. Om dat uit te bouwen, kun je in de oppositie meer kracht verzamelen om over vier jaar klaar te zijn om te regeren.’

    Is het niet opvallend dat de formatie is misgelopen op migratie in plaats van op klimaat?

    ‘Het klimaat was het gemakkelijkste van de moeilijke problemen. Juist identiteitskwesties zoals sociale gelijkheid en migratie, die verbonden is met de dreiging van het populisme, zijn belangrijke breekpunten. Daar ben ik niet verbaasd over. Ik was juist bang dat GroenLinks zou toegeven op het klimaat.’

    Gaat GroenLinks opnieuw aan de onderhandelingstafel zitten?

    ‘Ik acht het erg onwaarschijnlijk. Ik denk dat Klaver altijd heeft gedacht: ik ga het doen want we hebben veel gewonnen en het is een verplichting aan de Nederlandse samenleving om dit op een eerlijke manier te proberen. Maar hij zal wel blij zijn dat het is mislukt. Ik denk niet dat er een tweede kans komt voor GroenLinks.’

    Wat is de volgende stap in de formatie?

    ‘Er kan van alles gebeuren. Ik denk dat er binnen de VVD meer geluid komt om te pleiten voor een zakenkabinet. Dat is misschien wel de beste oplossing. Ik zou niet met Schippers als informateur doorgaan, maar iemand kiezen uit een heel andere hoek. Iemand met veel ervaring met openbaar bestuur die met onverwachte adviezen kan komen.’