Yoeri Albrecht, directeur van debatcentrum De Balie in Amsterdam.
Yoeri Albrecht, directeur van debatcentrum De Balie in Amsterdam. © ANP

Opinie op zondag - Geerten Waling: 'We moeten ons zorgen maken over het debat'

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert de elke zondag twee bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Na schrijver Sarah Sluimer vanochtend, is nu historicus Geerten Waling aan de beurt.

Het ontbreekt aan een beheerste, zelfbewuste elite die feiten van fictie en ratio van emotie kan onderscheiden

Trump is Hitler. We leven in de jaren dertig. Het fascisme is terug. Zo ongeveer klinkt al maandenlang de blinde paniek waarin de meest gerenommeerde journalisten en wetenschappers over elkaar heen buitelen. De hyperbool is van stijlfiguur verworden tot gemeenplaats. Desinteresse in argumenten van de ander kenmerkt de polarisatie. We moeten ons dan ook vooral zorgen maken over het debat zelf. Zowel het publieke en het politieke debat als ook het academische debat zijn verstard. Het ontbreekt aan een beheerste, zelfbewuste elite die feiten van fictie en ratio van emotie kan onderscheiden.

Het publieke debat is een loopgravenoorlog. Het postmodernisme, de structurele ondermijning van het idee van een objectieve waarheid, heeft een nuttige rol gespeeld om hardnekkige dogma's te ontmantelen, maar is nu decadent geworden en heeft de gemeenschappelijkheid onder het debat weggeslagen. Om het publieke debat te laten werken, moeten we een minimale consensus bereiken over de spelregels. Bijvoorbeeld dat bepaalde feiten uit empirisch onderzoek als 'waar' moeten worden verondersteld, dat rationele argumenten serieus dienen te worden afgewogen en dat niet elke uitspraak van de tegenstander letterlijk moet worden genomen. Het is ronduit schadelijk dat professionele journalisten, de bemiddelaars van het publieke debat, zich verliezen in hetzes en verdachtmakingen.

Dit was onlangs het geval na een debat in de Balie over oorzaken en oplossingen van het islamitisch terrorisme, dat ik mocht modereren. Door tendentieuze berichtgeving op VARA-weblog Joop.nl, klakkeloos nagepraat door enkele serieuze media, is een leugenachtig beeld ontstaan. Er werd 'openlijk gedebatteerd over de deportatie van honderdduizenden moslims', framede een journalist van De Correspondent. Yoeri Albrecht, directeur van De Balie, verdedigde zich dapper en noemde de valse berichtgeving van Joop.nl 'willens en wetens het debat onmogelijk maken'. Een gezond debat biedt ook ruimte aan abjecte meningen. Helaas is het publieke debat niet dik bezaaid met het type-Albrecht. Media en debatpodia buigen doorgaans haastig voor morele ophef, de goede naam mag niet worden bezoedeld. En al kloppen de verwijten misschien niet, iedereen wil toch aan de goede kant van de geschiedenis staan? Iedereen wil een Stefan Zweig of Gerrit van der Veen zijn. Vanuit het naoorlogse verzet hoef je intussen geen argumenten meer aan te dragen voor je standpunten. Moralistische vingers en gekwetste stampvoeten helpen het debat over prangende maatschappelijke kwesties effectief om zeep. Enter Wilders.

Totale gehoorzaamheid

Tot overmaat van ramp is zelfs het academische debat geen open en eerlijk speelveld van ideeën

Ook het politieke debat kan, tegen alle polarisatie in, wel wat realiteitszin gebruiken. Achter de brede rug van de leider hebben de verkiezingskandidaten hun eigen standpunten, hun originele invalshoeken en scherpe argumenten alweer ingeslikt. De partijdiscipline vereist totale gehoorzaamheid, nu in de campagne en straks in de Tweede Kamer. Anders is je kans op herverkiezing of op een lucratieve baan in het openbaar bestuur snel verkeken. De partijdemocratie kweekt grijze muizen, zeker na de verkiezingen, als volksvertegenwoordigers die hun vrije mandaat bóven de partijbelangen stellen tot tweederangs Kamerleden worden gereduceerd.

De Tweede Kamer heeft onlangs namelijk besloten om deze 'zetelrovers' in de toekomst af te straffen door hen geen fractiebudget en weinig spreektijd toe te kennen. De partijleiding dien je te gehoorzamen - het is het grootste dogma op het Binnenhof.

Tot overmaat van ramp is zelfs het academische debat geen open en eerlijk speelveld van ideeën. Vooral in de sociale en geesteswetenschappen zijn er - alle diversiteitscommissies en diversity officers ten spijt - nauwelijks fundamentele verschillen van inzicht. VVD-Kamerleden Duisenberg en Straus hebben afgelopen week een succesje geboekt: met hun motie roept de Tweede Kamer de regering op om te onderzoeken hoe sterk de Nederlandse wetenschap leidt aan 'zelfcensuur' en aan de dominantie van bepaalde morele of politieke opvattingen. Niet dankzij D66, GroenLinks en PvdA overigens - zij presteerden het om tegen de motie te stemmen en de ogen te sluiten voor dit grote probleem, dat is gesignaleerd in Amerika, maar ook in Nederland. Weinig verwonderlijk is dan ook de onwil van de PvdA-minister om deze diversiteit te beschermen.

Poortwachter

Die discussie vereist een ruime, bij wet geregelde vrijheid van meningsuiting, maar ook een erkenning van de democratische spelregels door alle spelers

Als de volgende regering dit probleem wel serieus neemt, zou zij eens kritisch kunnen kijken naar de rol van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) die een groot deel van het universitair onderzoek subsidieert. Komen originele, tegendraadse voorstellen wel in aanmerking voor subsidie, als de goegemeente de poortwachter is?

Hetzelfde geldt voor de peer reviewed journals die in de wetenschap zo hoog aangeschreven staan: het systeem stimuleert conformisme. Een andere factor is het korte termijncontract van junior onderzoekers. Terecht vrezen zij voor hun carrière als zij al te openlijk afwijken van de communis opinio in hun vakgebied. Er is onder hoger opgeleiden sowieso al een sterke neiging tot conformisme, betoogde columnist Syp Wynia.

De democratie kent geen vaste moraal, geen vaste heerser en geen vaste waarheid. Zij is een voortdurende discussie tussen burgers in het publieke debat, tussen hun volksvertegenwoordigers in het parlement en tussen wetenschappers in de academie. Die discussie vereist een ruime, bij wet geregelde vrijheid van meningsuiting, maar ook een erkenning van de democratische spelregels door alle spelers. Daaronder valt het recht om andere opvattingen te koesteren, evenals de plicht om daar goede argumenten voor aan te dragen. De maatschappelijke, politieke en academische elites zouden hierin het goede voorbeeld moeten geven. We blijven hopen.

Geerten Waling is historicus en publicist. Op 16 februari verschijnt zijn nieuwe boek Zetelroof. Fractiediscipline en afsplitsing in de Tweede Kamer, 1917-2017 (Nijmegen: Vantilt).

Volg en lees meer over:

Reacties (64)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
  • Cas Sander Crescent -
    @H Haakman: of de PVV haar probleemstellingen op de juiste manier aan de man brengt, kunnen we zeker over discussiëren. Helaas was tot voor heel kort de PVV de enige die op dat betreffende onderwerp een normaal onderbouwde analyse had, die de problematiek tot op het bot (tot op het boek) heeft uitgezocht. En door de lange tijd die het probleem al aansleept, leidt die analyse intussen tot conclusies die buiten de rechtsstaat vallen, ja, dat klopt. ALS men er iets aan wil doen. We kunnen ook gaan stilzitten, afwachten en hopen dat alles goedkomt. Zo zijn we tenminste ook geen fascisten.
  • H Haakman -
    @Frank&vrij: dat klopt, een aantal van mij worden niet geplaatst. Overigens neem ik de problemen van PVV stemmers zeer serieus, maar vanwege de agressieve wijze waarop er zonder plan, zonder stuur en vooral zonder rem en anti-Trias Politica alleen maar verkiezingswinst wordt gezocht en meer niet, lach ik ze recht in het gezicht uit. En dat zal ik ook na 15 maart blijven doen.
  • frank§vrij -
    @spartuijn. Een debat wordt vaak vertekend door het 'calimero'-effect (ikke ben klein en zielig en die groten hebben de schuld), wat vooral door een zeker iemand is gecultiveerd, maar velen doen het. Om kort te zijn: van mij worden ook een aantal postings niet geplaatst, en voor Haakman zal hetzelfde gelden.
  • Spartuijn -
    "En met de laatste oprisping van Spartuijn hier onder kunnen we Geerten Waling helemaal gelijk geven: we moeten ons zorgen maken over het debat"...Gelukkig voor VK trol Haakman worden de meeste postings van Spartuijn hier niet geplaatst...
  • H Haakman -
    En met de laatste oprisping van Spartuijn hier onder kunnen we Geerten Waling helemaal gelijk geven: we moeten ons zorgen maken over het debat.
  • Spartuijn -
    "Ik hoop dat de klap hard genoeg gaat worden...." 15 maart dus....
  • H Haakman -
    @frank&vrij. U heeft gelijk. Helaas werkt de oplossing van het geven van het goede voorbeeld, of "het toekeren van de andere wang" niet bij een deel van het PVV electoraat. Die zijn een grens over, waardoor er eerst zoveel mogelijk schade in hun eigen leven aangericht moet worden voordat ze in de gaten krijgen dat het gesprek met iemand die er anders over denkt nog helemaal niet zo verkeerd was. De anti "moslim/Europa/alle andere politieke partijen" oogkleppen zitten er helaas voor die groep al een tijdje op. Ik hoop dat de klap hard genoeg gaat worden....
  • frank§vrij -
    @spartuijn. ik heb nog eens nagedacht over Henk & Ingrid, 'die toch weer gewoon PVV gaan stemmen in hun multicultiwijk', en die denken er dus op vooruit te gaan. Welnu, er wordt kennelijk niet nagedacht, dat zij dan juist achteruit kunnen gaan, met de PVV aan het roer. Ga maar na: de economie gaat haperen, de sfeer in de multi-culti-wijk wordt slechter; verder wordt er waarschijnlijk helemaal niks meer gedaan voor hen, want allerlei diensten zullen worden afgebroken; hoogst waarschijnlijk komt er dan een goed verhaal over 'het volk', etc, etc.
  • H Haakman -
    @WTJGM: kostelijk dit soort reacties. Al duizenden jaren stellingen betrokken, in het DNA, wat weer een geweldige grote woorden! Nog gekeken naar het rapport van de Orde van Advocaten? Wie zou er het slechtste af komen qua handhaving van de rechtstaat, denk je? Zolang jij en ik kunnen stemmen, en lekker in vrijheid kunnen keuvelen op een website van een krant, moet je niet aankomen met een "dictatuur". Ongeloofwaardig en aanstellerij. Niet willen discussiëren en wel op forums posten, dan ben je voor mij niet echt "de grootste". We gaan lekker verder, ook na 15 maart!
  • WTJGM -
    H Haakman---Ik vrees dat niet Komeinie, maar u zich vergist... Wij kunnen discussieren tot we een gram wegen, de invloed daarvan is nul. Dat heeft niets met democratie en alles met zelfbevrediging te maken. Immers, zoals bij alles 50 / 50, die stellingen zijn al duizenden jaren geleden betrokken, en ook al lullen we de blaren op de amandelen, dat DNA krijg je niet weggepoetst. Onze democratie is een verkapte dictatuur, en de kiezers hebben ze nodig om die gestalte te geven. En waarop zou je tegenstromen de macht niet gunnen? Ook uitsluiten valt immers niet onder democratische waarden, toch...