Het Plakkaat van Verlating uit 1581. Illustratie uit: Erfgoed - De Nederlandse geschiedenis in 100 documenten Elsevier, 2005).
Het Plakkaat van Verlating uit 1581. Illustratie uit: Erfgoed - De Nederlandse geschiedenis in 100 documenten Elsevier, 2005). © .

Opinie op zondag - Geerten Waling: 'Maak van 15 maart feest van nationale waarden'

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Later vandaag (13.00 uur) schrijver Sarah Sluimer, nu is het de beurt aan historicus Geerten Waling.

Alle politieke partijen grijpen opeens terug op de vaderlandse geschiedenis als inspiratiebron

Tot nu toe gaat de verkiezingscampagne overal en nergens over, zo constateerde Martin Sommer verward. Het uitblijven van een tweestrijd heeft voordelen, maar de duidelijkheid is inderdaad ver te zoeken. Toch is er wel een rode (of misschien beter: oranje) draad te ontdekken in het strijdgewoel. Alle partijen grijpen opeens terug op de vaderlandse geschiedenis als inspiratiebron. Rutte, Buma, Wilders en Baudet zijn er al langer weg van, maar inmiddels wijzen ook Asscher ('progressief patriottisme'), Segers en Klaver trots op die oude Nederlandse identiteit, en dan vooral op de tradities als vrijheid en tolerantie. Bloeit er een gevaarlijk nationalisme op, onder druk van het populisme? Nee, eerder zien we een vorm van 'goedaardig patriottisme', schreef Gerry van der List in Elsevier.

Op de keper beschouwd zou het natuurlijk helemaal niet mogen verbazen dat politici in verkiezingen voor een nationale volksvertegenwoordiging op zoek gaan naar de nationale identiteit. Zoals lokale partijen bij de gemeenteraadsverkiezingen debatteren over 'wat is een Groninger?' en 'wat is de juiste koers voor Sittard?', of zoals kandidaten voor de Europese verkiezingen hun visie delen op de EU - zo is het geheel logisch dat politici in aanloop naar 15 maart discussiëren over 'wat is een Nederlander?'. Als je een volk wilt vertegenwoordigen is het wel zo aardig als je een beeld hebt van wat dat volk zo ongeveer voorstelt, nietwaar?

Ideologische leegte

Waardering voor de Nederlandse geschiedenis stond algauw gelijk aan nationalisme, wat weer riekte naar bruinhemderij

Het zou zelfs zorgwekkend zijn als hier niet openlijk over gepraat kon worden. Toch leek dit decennialang het geval. Waardering voor de Nederlandse geschiedenis stond algauw gelijk aan nationalisme, wat weer riekte naar bruinhemderij. Maar de trauma's van de Tweede Wereldoorlog en de dekolonisatie zijn langzamerhand weggeëbd en de verzuiling is verleden tijd, evenals de ideologische leegte van de jaren '90. We kunnen weer vooruit met de geschiedenis.

Wie niettemin bang is dat de hernieuwde aandacht voor ons verleden een ruk naar rechts betekent, kan gerust zijn. De geschiedenis staat niet alleen open voor 'rechtse' interpretaties. Ook progressieve partijen kunnen er naar hartenlust in shoppen, zo bewees Jesse Klaver in zijn boek 'De empathische samenleving' (2016), waarin hij het Plakkaat van Verlating en de Unie van Utrecht op een voetstuk plaatste: 'Als we de Nederlandse geschiedenis willen gebruiken in het gesprek over wie wij zijn, moet het niet gaan om het verheerlijken van het verleden, maar over de waarden die met politieke strijd deel van onze identiteit zijn geworden. [...] En dan zie ik Nederland als een gidsland, als een land dat voorop heeft gelopen in het bevechten van vrijheid en democratische rechten.'

Gemeenschappelijk vocabulaire

Maak permanente tentoonstelling van de geboortepapieren van Nederland

We moeten het de politici maar vergeven dat zij de geschiedenis in hun straatje praten. We kunnen (en zullen) nog eindeloos soebatten over de precieze betekenis van de gewetensvrijheid in artikel 13 van de Unie van Utrecht. Of over de vergelijking tussen de protestantse en joodse immigratie in de 17de-eeuwse Republiek met de islamitische immigratie in het moderne Nederland. Ook de trotse VOC-mentaliteit tegenover het bloedige slavernijverleden biedt stof voor een eindeloze kift. Maar er is in ieder geval een common ground in zicht: een gemeenschappelijk vocabulaire.

Dat is hoopgevend, want het verbindende verhaal van de Nederlandse geschiedenis heeft veel te lang op de plank liggen wegstoffen. Dat moeten we vrij letterlijk nemen: het Plakkaat van Verlating en de Unie van Utrecht worden niet, zoals de geboortepapieren van Amerika, tentoongesteld in een groots en modern museum. Bij ons worden ze weggemoffeld in archiefkasten.

Met al dat historische besef van de huidige lijsttrekkers mogen we verwachten dat er na de verkiezingen eens echt werk wordt gemaakt van de herinneringscultuur. Dat kan over de politieke loopgraven heen. Een degelijk, onafhankelijk slavernijmuseum is hard nodig, maar ook moeten de Staten-Generaal eindelijk eens een chique, permanente tentoonstelling maken van de documenten waarop alle partijen en alle burgers kunnen teruggrijpen: de geboortepapieren van Nederland. Zo wordt 15 maart niet alleen een feestje van de democratie, maar ook een feestdag van nationale waarden.

Geerten Waling is historicus en auteur van Zetelroof (Nijmegen, Vantilt, 2017). In 2014 publiceerde hij samen met Coos Huijsen De geboortepapieren van Nederland (Amsterdam, Elsevier).