Demonstrante bij de Brandenburger Tor in Berlijn toont zich solidair met de slachtoffers van de aanslag op Charlie Hebdo, 11 januari 2015.
Demonstrante bij de Brandenburger Tor in Berlijn toont zich solidair met de slachtoffers van de aanslag op Charlie Hebdo, 11 januari 2015. © AP

Opinie op Zondag: 'De monddood is terug van nooit weggeweest'

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Eerder vandaag schrijver Sarah Sluimer, nu is het de beurt aan historicus Geerten Waling.

Een deken van censuur beneemt ons de adem

In Nederland hoorden we er niets over, maar twee weken geleden werd Stéphane Charbonnier, ooit hoofdredacteur van Charlie Hebdo, voor de tweede keer vermoord. Na de rituele slacht van 'Charb' in 2015 door een moslimterrorist, viel ditmaal diens nagedachtenis ten prooi aan de 'censure sécuritaire'. De rector magnificus van een universiteit in Lille besloot om een theatrale opvoering van het postuum verschenen boek van Charbonnier, 'Brief aan de huichelaars die het racisme voeden', op 21 maart te annuleren. Hij vreesde ongeregeldheden, vanwege het 'drukkende opinieklimaat' in Frankrijk.

Regisseur Gérald Dumont verklaarde dat de beslissing hem niet verbaasde: het kost zijn gezelschap al lange tijd moeite om zalen te vinden die het omstreden stuk aandurven. En dat terwijl de communistische Charbonnier (vzmh) in zijn boek benadrukt dat Charlie Hebdo minstens zo gekant is tegen Le Pen als tegen religie.

Een deken van censuur beneemt ons de adem. Als ik de redactie van de Volkskrant zou vragen om bij dit stuk een spotprent van Mohammed te plaatsen, zou zij weigeren. En terecht. Wie wenst het lot van Flemming Rose, de redacteur van de Deense krant Jyllands-Posten die sinds de publicatie van enkele Mohammed-cartoons in 2005 louter onder zware beveiliging kan leven? Welke tekenaar durft nog de profeet te bespotten, wetende dat collega Kurt Westergaard moet vrezen voor bloeddorstige jihadisten?

Geweldsdreiging

Zelfcensuur is misschien nog wel erger, in ieder geval vernederender, dan opgelegde censuur, maar extra pijnlijk is het als ze samengaan

Onlangs verschenen op het internet hartenkreten van twee immigranten die heel goed weten hoe het is om niet vrij te zijn. Een Tsjetsjeense moeder in Nederland en een Iraakse student in België verklaarden allebei dat zij afvalligen zijn, dat zij het geloof hebben afgeworpen, maar dat zij daarvoor nooit publiekelijk kunnen uitkomen. Anno 2017, midden in onze samenleving, wacht hun de doodstraf.

In onze democratische rechtsstaat heeft de staat in theorie het geweldsmonopolie, maar in de praktijk staat de staat machteloos tegenover de geweldsdreiging die ons censureert. Zelfcensuur is misschien nog wel erger, in ieder geval vernederender, dan opgelegde censuur, maar extra pijnlijk is het als ze samengaan.

Herinnert u zich nog de ijverige minister Donner (CDA), die de publieke slachting van Theo van Gogh in 2004 het uitgelezen moment vond om de wet inzake de smalende godslastering (de wet van opa Donner uit 1932) nieuw leven in te blazen? En cartoonist Gregorius Nekschot, in 2008 gearresteerd op instigatie van CDA-minister Hirsch Ballin en diens vlijtige 'Interdepartementale Werkgroep Cartoonproblematiek'?

Huiveringwekkend

Martin Schulz, die fulmineerde tegen de islamkritische film 'Innocence of Muslims', maakt kans later dit jaar de regeringsleider van het machtigste land van Europa te worden

Sybrand Buma (andermaal CDA) stelde vorige zomer nog: 'Zolang de vrijheid van meningsuiting in onze samenleving het hoogste goed is, wordt het niets.' Die vrijheid, schreef Theodor Holman, is voor godsdienstigen altijd 'een wesp waar ze hinder van hebben en die ze willen doodslaan'. Voorbeelden van Europese rechtsstaten die de vrijheid van meningsuiting met voeten treden zijn talrijk en huiveringwekkend, zo toont Paul Cliteur in zijn boek 'Bardot, Fallaci, Houellebecq, Wilders' (2016).

Regelmatig denk ik aan Martin Schulz, die als voorzitter van het Europees Parlement fulmineerde tegen de islamkritische film 'Innocence of Muslims'. Hij stelde 'dat dit soort godslasterlijke films veroordeeld moet worden. Ik veroordeel ten sterkste niet alleen de inhoud, maar ook de verspreiding van zo'n film.' De man maakt kans om later dit jaar de regeringsleider van het machtigste land van Europa te worden. Hetzelfde Duitsland kondigde deze week een regelrechte censuurwet aan, met boetes tot 50 miljoen euro voor sociale media die niet binnen 24 uur ingrijpen als een gebruiker bijvoorbeeld de Holocaust ontkent.

In ons eigen land verzuchtte officier van justitie Theo Hofstee deze week dat het toch wel lastig is om columnisten te vervolgen: 'Soms worden termen gebruikt, waarbij we echt moeten uitzoeken of het strafbaar is. [...] Maar daar zit soms lang onderzoek in. Je mag namelijk best veel zeggen in Nederland.'

Zelfbeheersing is nog best een opgave, als je de macht hebt onwelgevallige meningen de mond te snoeren. De Inquisitie en het stalinisme waren slechts verschijningsvormen - de monddood is terug van nooit weggeweest.

Geerten Waling is historicus en auteur van onder meer 'Zetelroof' (Nijmegen: Vantilt 2017).